Is de invoering van een waterlabel een goed idee?

21 Aanbevelingen tegen wateroverlast

In 2021 liep Limburg deels onder water door heftige regenval. Om Nederland beter voor te bereiden op weersextremen werd nog datzelfde jaar de Beleidstafel wateroverlast en hoogwater opgericht. In haar 21 aanbevelingen stond met stip op één: maak mensen waterbewust en meer zelfredzaam. Een waterlabel voor woningen en gebouwen zou een manier kunnen zijn. De Beleidstafel adviseerde de invoering daarvan te verkennen.

Vrees voor schokeffect

Advies- en ingenieursbureau Haskoning heeft de verkenning uitgevoerd namens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Ab Dees, strategisch adviseur watermanagement en klimaatadaptatie bij dit bureau, was projectleider van het in 2025 afgeronde onderzoek. Het onderzoeksteam sprak met een groot aantal belangenorganisaties, vertelt hij: “Met name vanwege de mogelijke impact op de woningmarkt. Daarom hebben we onder andere de Vlaamse Milieumaatschappij benaderd. In Vlaanderen wordt al een waterlabel gebruikt en het waterbewustzijn is daar gegroeid, zonder langdurige impact op de huizenprijzen. Dat heeft de vrees voor invoering in Nederland verminderd.”

Meer nodig voor gedragsverandering

De conclusie van het onderzoek is dat een waterlabel het waterbewustzijn inderdaad kan vergroten. Dat betekent niet automatisch dat woningeigenaren in actie komen, mede door verzekerbaarheid van schade. Voor gedragsverandering is meer nodig, aldus Dees: “Tegenover negatieve effecten van wateroverlast staan andere waarden. Voor mensen die in een fijne buurt wonen blijkt een overstroming bijvoorbeeld geen reden om te verhuizen.”

Recht om risico’s te kennen

Sinds november 2024 doen de Erasmus Universiteit en TU Delft gezamenlijk onderzoek naar voor- en nadelen van een waterlabel. Vanuit de Rotterdamse universiteit is gedragswetenschapper en universitair docent Marketing Antonia Krefeld-Schwalb betrokken. Als argument vóór invoering noemt zij dat burgers het verdienen om enig begrip te krijgen van risico’s voor hun woning.

Informatie ondersteunt beleid

Daarnaast kan informatie beleid ondersteunen: “Nederland besteedt veel geld aan watermanagement en risicobeheersing. Het is belangrijk dat mensen begrijpen waarom dat nodig blijft, zeker omdat beslissingen over klimaatmaatregelen tegenwoordig een politieke lading hebben.” Ze ziet ook knelpunten. “Als banken vanwege een waterlabel een hogere hypotheekrente vragen, ontstaat paniek. Dat wil je voorkomen.” Om die reden werkt ze samen met TU Delft: “Zij kunnen via grote computersimulaties de mogelijke effecten op de vastgoedmarkt voorspellen.”

Waardedaling

Als huizenbezitters ergens huiverig voor zijn, is het voor alles wat de waarde van hun woning aantast. Toch ziet Krefeld-Schwalb geen indicatie voor paniek: “De respondenten in ons onderzoek reageren realistisch op informatie over risico’s.” Een mogelijke waardevermindering van woningen in een risicogebied is wel een zorg, beaamt Dees: “Tegelijkertijd weten de meeste Nederlanders dat de helft van ons land onder de zeespiegel ligt. Een waterlabel kan regulerend werken als woningeigenaren met een ongunstig label bijvoorbeeld meer geld kunnen lenen om dat op te lossen.”

Wat zegt een waterlabel?

Een knelpunt in de communicatie, noemt Krefeld-Schwalb, is dat het onderwerp technisch, juridisch en economisch ingewikkeld is: “Dat begint al met bepalen welk risico je woning loopt. Er is informatie nodig die iedereen kan begrijpen. Vervolgens moet duidelijk zijn wat je zelf of met je buren kunt doen om risico’s te beperken. Voor een grote groep mensen is dit te ingewikkeld. Daar zie ik een rol voor de overheid: zorg dat inwoners dicht bij huis naar een plek kunnen waar ze praktisch advies krijgen.”

Verschil tussen overstroming en wateroverlast

Een waterlabel moet sowieso onderscheid maken tussen overstroming en wateroverlast door hevige neerslag, meent Dees, omdat beide situaties een heel andere kans op voorkomen, risico en invloed op oplossingen met zich meebrengen. Hij is net als Krefeld-Schwalb voor openheid: “Het is beter om te weten wat de risico’s van wateroverlast zijn. De mogelijke effecten van een waterlabel moet je daarom zien in het licht van de mogelijke effecten van klimaatverandering. Het persoonlijke leed en de financiële schade door heftige buien zijn mogelijk veel groter dan de waardedaling van huizen door een label.”

Inzicht in één oogopslag

Krefeld-Schwalbs onderzoeksgroep stelt voor een waterlabel zo eenvoudig mogelijk te houden, vergelijkbaar met de kleurcategorieën in de Nutri-Score van het Voedingscentrum. “Dat begrijp je in één oogopslag.” Ook Haskoning adviseert een aanduiding met hoog of laag risico. Dees: “Het is vooral belangrijk dat je alle huiseigenaren eenduidig informeert, op basis van betrouwbare data die landelijk dekkend zijn. De klimaatscenario’s van het KNMI worden elke vijf jaar bijgesteld. Zijn die actueel genoeg en toepasbaar op woningniveau? Als mensen bijvoorbeeld een muurtje in hun tuin hebben staan, kan dat het verschil maken tussen wel of geen water in de huiskamer bij een ondergelopen straat door een hoosbui.”

Het hoeft niet zo precies

Een berekening van de waterhoogte per huis is niet de eerste stap, meent hij. Zijn onderzoeksteam adviseert eerst op wijk- of buurtniveau risico’s inzichtelijk te maken. “Dan neem je de schijnnauwkeurigheid weg dat je dit per pand kunt aantonen, maar verhoog je wel het waterbewustzijn.” Daarnaast zou hij graag een pilot houden. “De mensen om wie het gaat zijn nog te weinig betrokken bij de ontwikkeling van een waterlabel. Ik wil weten wat de gemiddelde huiseigenaar nodig heeft om de informatie te begrijpen.”

Discussie over verantwoordelijkheid

Moet een waterlabel verplicht zijn? Krefeld-Schwalb: “Wij gaan reacties van mensen hierop testen. Ik kan me voorstellen dat het ‘ja’ wordt bij de verkoop van huizen, omdat kopers moeten weten waar ze voor tekenen.” Ze vermoedt dat banken en verzekeraars hun dienstverlening gaan aanpassen. “Dan leggen ze de verantwoordelijkheid voor een eventuele waardedaling bij de huiseigenaar. Hoe zit dat juridisch, als ze al wisten dat een bepaald gebied een verhoogd risico heeft? Daar verwacht ik discussie over.”

Hetzelfde geldt voor de vraag wie maatregelen tegen waterrisico’s moet betalen. Wat de situatie in haar ogen oneerlijk maakt, is dat financiële instellingen zich kunnen indekken: “Zij trekken dus altijd aan het langste eind, terwijl huiseigenaren hun woning misschien niet verkocht krijgen.”

De overheid aan zet

Huiseigenaren vertrouwen erop dat de overheid de gevolgen van wateroverlast altijd oplost, blijkt uit beide onderzoeken. Dees: “Zolang je die perceptie in stand houdt, doen mensen niets. Het eerlijke verhaal is dat er schade kan ontstaan door wateroverlast. En dat de overheid niet alles kan regelen. Ik denk dat Nederlanders nuchter genoeg zijn om met die realiteit om te gaan.”

Hoewel ze inschatten dat het nog even duurt voordat er een waterlabel is, verwachten zowel Krefeld-Schwalb als Dees dát het er komt. Wat hen betreft is de overheid aan zet. Dees: “Een waterlabel biedt de kans om regie te houden. Anders komen marktpartijen met eigen labels, dat maakt de situatie voor woningeigenaren niet eerlijker. Vanuit het rechtvaardigheidsprincipe moet de overheid burgers eenduidig informeren over risico’s van wateroverlast. Vervolgens kunnen partijen met kennis van vastgoed het waterlabel in de praktijk toepassen.”