‘Voor extreme hitte moet je verder denken dan de groene buitenruimte’

Wat doet het Klimaatverbond om ervoor te zorgen dat hitte meer op de agenda komt?

Edwin: “We doen veel om hitte onder de aandacht te brengen. We hebben natuurlijk de landelijke kennisbijeenkomst georganiseerd en we verzamelen kennis over hitte op onze website. Ook ondersteunen we gemeenten bij het ontwikkelen van hittebeleid. Bijvoorbeeld door via een enquête inzicht te krijgen in de maatregelen die zij nemen tegen hittestress. Daarnaast organiseren we de Community of Practice (CoP) Hitte waar gemeenten en andere partijen kennis en ervaringen uitwisselen. En we promoten de aanpak van de Menukaart Hitte, die helpt om maatregelen voor gebied, gebouw en gezondheid in samenhang te kiezen. We zien dat steeds meer gemeenten deze menukaart gebruiken. En een heel praktisch voorbeeld van wat we doen: laatst verscheen er een KIC NWO-call voor onderzoek naar klimaatbestendige gebouwen. Wij hebben toen contact gezocht met KIC NWO omdat we zagen dat we ze konden helpen om de onderzoeksconsortia te koppelen aan gemeenten en woningcorporaties.”

Wat is volgens jou belangrijk om mensen voor te bereiden op hitte?

“Het is vooral belangrijk om te kijken wat mensen nodig hebben tijdens periodes van hitte. Schaduw speelt bijvoorbeeld een grote rol als het buiten warm is. Het is bijvoorbeeld fijn als mensen dan onder een boom in een park kunnen zitten of in de schaduw naar hun werk kunnen fietsen. Tegelijk moet zo’n plek ook veilig aanvoelen. Zorg daarom bijvoorbeeld voor genoeg zichtlijnen. En houd ook rekening met ouderen en andere kwetsbare groepen. Het is mooi als een park voor hen dichtbij ligt, maar dat is niet genoeg. Mijn vader van 87 zou daar bijvoorbeeld pas met zijn rollator heen gaan als er een toilet of urinoir in de buurt is. Denk dus ook aan andere praktische zaken.

Maar wat ik ook wil benadrukken: kijk verder dan alleen de groene buitenruimte. Het veranderende klimaat zorgt ook voor extreme hittegolven van 35 graden of meer. Dan wil je niet buiten zijn. Zeker voor kwetsbare mensen is het verstandig om dan binnen te blijven. Het is belangrijk om dat heel duidelijk naar inwoners toe te communiceren. Ik moedig gemeenteambtenaren die aan hitteadaptatie werken aan om op zo’n hete dag zelf naar buiten te gaan. Gebruik bijvoorbeeld ons veldboekje Heet hè en ga in gesprek met mensen. Vraag waarom ze buiten zijn en wat ze doen of nodig hebben om de hitte uit te houden. Zo krijg je beter inzicht in hun behoeften.”

Wat moeten we vooral doen om kwetsbare mensen te beschermen tegen extreme hitte?

“Het is natuurlijk heel belangrijk om te weten wat precies de situatie is bij kwetsbare mensen tijdens periodes van extreme hitte. Is hun woning dan koel genoeg? En zo niet, is er dan een koele ruimte in de buurt waar ze naartoe kunnen? Dat geldt vooral voor ouderen, omdat zij vaak minder mobiel zijn. Als hun woning te warm wordt, moet er een koele ruimte vlakbij zijn waar ze naartoe kunnen. Denk aan een bibliotheek, buurthuis of zwembad. In de steden Parijs en Barcelona hebben ze al kaarten waarop zulke koele ruimtes staan aangegeven. In Nederland wordt ook onderzoek gedaan naar richtlijnen voor koele ruimtes. Zo heeft de GGD Haaglanden een handleiding koelteplekken (pdf, 1.2 MB) opgesteld die deel uitmaakt van het Haags Hitteplan. Maar laten we nu ook al nadenken over hoe we ons gaan voorbereiden op extreme hitte en welke maatregelen daarvoor nodig zijn. Een lastig punt hierbij is dat het verduurzamen van woningen nog heel erg losstaat van onderzoek naar hitteadaptatie. Door die thema’s met elkaar te verbinden, kunnen we sneller komen tot goede oplossingen voor extreme hitte.”

Hoe proberen jullie de verduurzaming van woningen en hitteadaptatie met elkaar te verbinden?

“We organiseren sinds 2025 de Community of Practice (CoP) Koelte in de warmtetransitie. Daarmee brengen we twee werelden bij elkaar: hitteadaptatie en de verduurzaming van gebouwen. Hitteadaptatie gaat tot nu toe vaak vooral over de inrichting van gebieden, terwijl verduurzaming en de energietransitie meer worden gekoppeld aan gebouwen. Ook binnen de gemeentelijke organisatie zijn het vaak gescheiden domeinen. Met de CoP zorgen we ervoor dat mensen kennis en ervaringen kunnen uitwisselen. Volgend jaar willen we opnieuw een landelijke kennisbijeenkomst organiseren. Onderzoekers die zich bezighouden met gebouwen, de buitenruimte en gezondheid kunnen daar hun kennis delen. En gemeenten en corporaties kunnen hier aangeven welke vragen en behoeften zij hebben. Zo sluiten onderzoek en praktijk beter op elkaar aan.”

Wat heb je vooral geleerd van de CoP ‘Koelte in de warmtetransitie’?

“We merken dat bij het verduurzamen van woningen de focus vooral ligt op de winter: hoe zorgen we dat woningen warm blijven als het buiten koud is? Maar het is net zo belangrijk om na te denken over koelte in de zomer. Het liefst willen we dat die twee opgaven met elkaar worden verbonden. Denk bijvoorbeeld aan een warmtenet dat ’s winters zorgt voor warmte en ’s zomers voor koelte. Anders bestaat het risico dat bewoners zelf een airco aanschaffen, die ze ook nog eens gaan gebruiken om hun woning te verwarmen. Want dat kan heel simpel. En dat bedreigt weer de financiële dekking voor een warmtenet. Verder zou het goed zijn om bij isolatiemaatregelen meteen ook na te denken over zonwering. Een goed geïsoleerde woning kan in de zomer namelijk snel te warm worden zonder hittemaatregelen tegen de zon. Op dit soort punten komen verduurzaming en hitteadaptatie duidelijk samen. Een belangrijk hulpmiddel hierbij is de kaart over nachthitte. Deze kaart laat zien welke gebieden in Nederland ’s nachts warm blijven en geeft ook informatie over slim ventileren. Daarmee raakt de kaart ook aan de verduurzaming van woningen.”

Hoe kijk jij aan tegen het hittebeleid in Nederland?

“Hitte krijgt steeds meer aandacht in het beleid van gemeenten. Het Rijk wil dat 180 gemeenten een lokaal hitteplan hebben. We zitten nu op ongeveer 128. Maar een lokaal hitteplan is voor mij geen doel op zich. Het doel is dat gemeenten en gezondheidsorganisaties goed voorbereid zijn op hitte. Kwetsbare mensen moeten goed in beeld zijn en de ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. Zo kun je voorkomen dat mensen gezondheidsproblemen krijgen of zelfs overlijden door hitte. Ik vind dat gemeenten en gezondheidsorganisaties steeds beter op hitte voorbereid zijn. Tegelijk hangt het vaak nog erg af van een paar enthousiaste mensen binnen gemeenten, de GGD of het sociaal domein. Meer sturing zou daarom zeker helpen. Bijvoorbeeld vanuit de provincies of vanuit het ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Je ziet dat er meer lokale hitteplannen zijn in provincies die hiervoor subsidie of cofinanciering beschikbaar hebben gesteld. Zelfs een beetje extra financiering of steun bij het proces kan al veel in beweging brengen. Met relatief kleine investeringen van de overheid kun je denk ik al veel bereiken.”

Tot slot: wat zou jouw advies zijn aan gemeenten die iets willen doen aan hitteadaptatie, maar nog niet goed weten hoe?

“Begin gewoon. Je hoeft niet meteen een compleet hitteplan klaar te hebben. Door klein te beginnen, doe je ervaring op en ontdek je wat werkt. Zoek daarbij de samenwerking op. Hitte raakt veel verschillende onderwerpen en organisaties, iedereen brengt andere kennis en ervaring mee. Dat geldt ook voor het gebruik van de Menukaart Hitte. Een netwerk opbouwen geeft ook energie om verder te gaan. Zo kun je hitteadaptatie stap voor stap onderdeel maken van het beleid en de praktijk.”