Bodem en ondergrond

In Nederland is er een schat aan kennis beschikbaar over onze bodem en ondergrond. Die kennis is heel nuttig om te gebruiken bij beleids- en ontwerpvragen over klimaatadaptatie en –mitigatie. Klimaatadaptatie wordt tot nu toe vaak aangepakt met technische middelen. Maar als je je richt op het natuurlijk systeem van de bodem, kun je zoveel meer. Dit kennisdossier helpt je om de bodem en ondergrond te betrekken bij klimaatadaptatie.

We vertellen op deze pagina kort iets over de handreiking Bodembewuste Klimaatadaptatie, het kaartverhaal Natuurlijk Systeem en de vijfde editie van de StraaDkrant. Verder introduceren we twee artikelen over het belang van de bodem bij klimaatadaptatie en een onderzoek over de ontstaansgeschiedenis van acht steden in relatie tot bodem, ondergrond en water. Tot slot delen we de resultaten van het project ‘DNA van de stad en omgeving’.

Handreiking over BRO

De Basisregistratie Ondergrond (BRO) is een handige bron van gegevens over bodem en ondergrond. Als je de bodem en ondergrond bij klimaatadaptatie wilt betrekken, is de BRO eigenlijk onmisbaar. Maar hoe vind je gegevens in de BRO en hoe pas je ze toe? Om je daarbij te helpen, is er een handreiking beschikbaar: de handreiking ‘Bodembewuste klimaatadaptatie’. Deze handreiking geeft praktische aanwijzingen, tips en voorbeelden. Afhankelijk van je situatie en doel, geeft de handreiking verschillende routes.

Vijfde editie van StraaDkrant: Onder de straaD

De vijfde editie van de StraaDkrant gaat over de ondergrond. De ondergrond vormt de basis voor alles wat er boven de grond gebeurt, maar de ruimte wordt steeds meer beperkt door kabels, buizen en leidingen. In deze editie lees je hoe we de beschikbare ruimte optimaal kunnen benutten en tegelijk de bodemfuncties in balans kunnen houden.

Twee artikelen over het belang van de bodem bij klimaatadaptatie

In 2020 zijn er twee artikelen verschenen over het belang van de bodem bij klimaatadaptatie:

  • In het artikel ‘Betrek de bodem en ondergrond bij klimaatadaptatie’ vertelt stichting CAS waarom het belangrijk is om bodem en ondergrond bij klimaatadaptatie te betrekken. Zo kun je kansen mislopen én vergroot je de risico’s op overlast als je klimaatadaptatie niet betrekt in je stresstest en adaptatiestrategie. Het artikel geeft twee voorbeelden van partijen die de bodem en ondergrond hebben meegenomen in een adaptatiestrategie.
  • Het artikel ‘Herwaardering van het natuurlijk basissysteem (pdf, 756 kB)’ van Timmermans e.a. (2020) beschrijft twee projecten: het project DNA van de stad en het project Baakse Beek. Beide projecten laten zien hoe je bodem en ondergrond kunt inzetten voor klimaatadaptatie.

Onderzoek naar de ontstaansgeschiedenis van acht steden

In De stadsgenese (pdf, 14 MB) lees je over de ontstaansgeschiedenis van acht Nederlandse steden en de directe samenhang tussen stedelijke ontwikkeling en bodem en water. Het boek De stadsgenese helpt je om een beter begrip te krijgen van de bodem, de ondergrond en het watersysteem. Deze kennis kan je helpen bij het zoeken naar klimaatadaptieve oplossingen in de stedelijke omgeving.

Kaartverhaal Natuurlijk Systeem

Klimaateffecten zoals wateroverlast, verdroging en bodemdaling hangen voor een groot deel samen met hoe het landschap is ingericht en wat de wisselwerking is met het onderliggende natuurlijk systeem. Het kaartverhaal Natuurlijk Systeem van de Klimaateffectatlas vertelt je meer over het natuurlijk systeem en hoe we de inzichten in dit systeem kunnen gebruiken bij klimaatadaptatie. Ook vind je hier de Basiskaart Natuurlijk Systeem.

Wat is het natuurlijk systeem?

Elk landschap heeft zijn eigen natuurlijk systeem. Met het natuurlijk systeem bedoelen we de samenhang tussen het reliëf, het watersysteem en de bodem en ondergrond. Dit systeem vormt de basis voor de levende natuur, en is ook de onderlegger van het landschap waarin wij wonen, werken, voedsel produceren en recreëren.

Wat staat er op de Basiskaart Natuurlijk Systeem?

De Basiskaart Natuurlijk Systeem Nederland geeft een overzicht van de elf natuurlijke landschappen die door activiteiten van de mens hun huidige vorm hebben gekregen. Binnen elk landschap onderscheidt de basiskaart verschillende subtypen. Het kaartverhaal toont per landschap ook een overzicht van mogelijke klimaateffecten en adaptatiekansen voor elk subtype.

Project DNA van de stad en omgeving

Het consortium van het onderzoeksproject DNA van de stad en omgeving heeft onderzocht hoe je de vele beschikbare data en informatie uit de bodem- en ondergrondsector toegankelijk kunt maken in de klimaatsector. Hoe kun je ervoor zorgen dat bijvoorbeeld ontwerpers, adviseurs en studenten deze kennis zelf kunnen toepassen? De onderzoekers willen de verbindingen tussen kennis en praktijk versterken en de relaties tussen de verschillende thema’s en maatschappelijke opgaven inzichtelijk maken. In een artikel in Straatbeeld vertelt projectleider Wim Timmermans meer over het onderzoeksproject. Het onderzoek vond plaats in zes pilots. Via de tegels hieronder lees je meer over deze pilots.

Wat zijn de resultaten van het project?

De resultaten van de individuele pilots zijn beschikbaar via de tegels hierboven en via een interactieve storymap. De resultaten kunnen breed worden ingezet: je kunt ze gebruiken als inspiratie om visies mee op te stellen, maar bijvoorbeeld ook om er inrichtingsplannen, tools of kansenkaarten mee te maken.

voorpagina storymap

De DNA-aanpak

Op basis van het onderzoek in de pilots is er een DNA-aanpak (pdf, 2 MB) ontwikkeld. De DNA-aanpak is een structurele aanpak om de leefomgeving klimaatbestendig en waterrobuust te maken. Met deze aanpak zorg je ervoor dat je de juiste adaptatiemaatregelen neemt op de juiste plek, door gebruik te maken van het unieke karakter en de eigenheid van bodem, ondergrond, landschap, water en cultuurhistorie. Al deze eigenschappen noemen we ook wel het ‘DNA van de stad en omgeving’. De aanpak bestaat uit drie onderdelen: systeemanalyse, redeneerlijnen, en kansenkaarten of ontwerpprincipes. Deze onderdelen variëren in schaal (van stad en omgeving tot wijk of straat), in toepassing en in doelgroepen.

Het DNA-consortium werkt samen aan een betere inzet van kennis over bodem en ondergrond. De consortiumpartners zijn STOWA, Deltares, stichting CAS en Wageningen University & Research. Het project DNA van de stad en omgeving is gefinancierd door het Uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond.

Wil je meer weten over Bodem en ondergrond? Of heb je suggesties om dit kennisdossier aan te vullen? Vragen en suggesties zijn van harte welkom! Laat het ons weten via het contactformulier.