Hoe stimuleer je inwoners om zelf maatregelen te nemen?

Uit de Klimaatadaptatiemonitor van verzekeraar Achmea blijkt dat veel Nederlanders niet goed weten hoe ze hun woning en tuin klimaatbestendig kunnen maken. Voor gemeenten ligt hier dus een grote kans. Er zijn verschillende manieren waarop je als overheid inwoners kunt stimuleren om zelf adaptatiemaatregelen te nemen. Maar niet alle manieren werken even goed. Hieronder lees je een aantal onderzoeken en interviews over welke aanpakken wel en niet werken. Ook vind je informatie over hoe je inwoners financieel kunt prikkelen om maatregelen te nemen. Verder vind je op deze pagina handige hulpmiddelen, campagnes en wedstrijden, en andere manieren om inwoners te stimuleren.

Wat werkt wel en wat niet?

Om inwoners te stimuleren zelf adaptatiemaatregelen te nemen, zetten gemeenten vaak in op informeren en bewustwording creëren. Maar om inwoners echt in actie te laten komen, is er meer nodig, blijkt uit onderzoek en interviews:

  • Uit het onderzoek ‘Samen naar een klimaatbestendige omgeving’ van de Hogeschool van Amsterdam (HvA) blijkt het niet zo makkelijk om inwoners te stimuleren. Je moet ze niet alleen bewustmaken van de noodzaak van klimaatadaptatie, maar mensen moeten hun gedrag ook kunnen veranderen en de motivatie voelen. De HvA doet zes aanbevelingen om inwoners te stimuleren zelf klimaatadaptieve maatregelen te nemen.
  • Wageningen University & Research en Hogeschool Van Hall Larenstein hebben een theoretisch model opgesteld voor gedragsverandering. Dit model kun je gebruiken voor het evalueren en verbeteren van vergroeningsacties bij inwoners. Het model hebben ze getest op projecten van Stichting Steenbreek. Bij hun Engelstalig artikel hebben ze ook een Nederlandstalige folder gepubliceerd.
  • Samen Klimaatbestendig hield in september 2020 een interview met Paul de Beer en Karo van Dongen. Daarin kun je lezen wat de gemeente Breda en verschillende woningcorporaties doen om bewoners mee krijgen. Het helpt bijvoorbeeld als bewoners door buren worden gestimuleerd en als ze zelf in een maatregel geloven.
  • Niet alleen bij inwoners, maar ook bij medewerkers van gemeenten is gedragsverandering nodig. Dat blijkt uit het interview met Ingrid Regelink en Mirjam van Huizen. Zij hebben samen een training Gedragsverandering ontwikkeld.
  • Stel dat je als gemeente bewoners betrekt bij een project om de openbare ruimte klimaatadaptief in te richten. Stimuleer je daarmee dan dat die bewoners hun eigen terrein ook klimaatadaptief zullen inrichten? De Universiteit van Twente doet nu in opdracht van gemeente Enschede onderzoek naar deze vraag, en kijkt daarbij naar de participatiemaatregelen in het project Stadsbeek. Het eerste deel van het rapport (pdf, 649 kB) is nu uit, waarin de onderzoekers de participatiemaatregelen inventariseren en duiden. In het tweede deel van het onderzoek wordt een enquête verspreid onder de bewoners in het projectgebied.

Hoe kun je inwoners financieel prikkelen?

Inwoners zullen eerder klimaatadaptieve maatregelen nemen als ze een deel van de kosten vergoed krijgen. Als gemeente kun je inwoners dus financieel prikkelen door bijvoorbeeld bekend te maken dat er een subsidie is voor groene daken. Of door bewoners te vertellen dat je hun tegels gratis ophaalt als ze hun tuin hebben vergroend. Maar wat werkt goed en wat minder? Waar moet je op letten als je financiële prikkels inzet?

  • Tussen 2019 en 2021 hebben verschillende overheden in pilots geëxperimenteerd met financiële prikkels voor particulieren. Daarvoor had het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een budget beschikbaar gesteld. De resultaten van de pilots zijn gedeeld via de Alliantie Financiële Prikkels voor Klimaatadaptatie. Ook is er vanuit de Alliantie verdiepend onderzoek gedaan naar de effectiviteit van prikkels, naar toetsing en monitoring en naar hoe je als overheid beslissingen neemt over financiële prikkels. De resultaten van de pilots en onderzoeken vind je op de pagina ‘Pilots financiële prikkels voor klimaatadaptatie’.
  • De Gedragstool klimaatadaptatie geeft praktische tips over hoe je het gedrag van burgers en bedrijven kunt beïnvloeden, onder andere met financiële prikkels.

Bij de volgende overheden heeft een financiële prikkel geleid tot succes:

  • De gemeente Nieuwegein heeft een subsidieregeling ingezet om inwoners te stimuleren tot het aanleggen van een groen dak.
  • In de gemeente Voerendaal kregen inwoners subsidie om regenwater af te koppelen van het riool.
  • Uit een gedragsexperiment in Rucphen blijkt dat je de effectiviteit van een financiële prikkel kunt vergroten door er expliciet met bewoners over te communiceren.
  • Gemeenten in de werkregio Noord-Veluwe hebben samen met Waterschap Vallei en Veluwe een subsidieregeling opgesteld om inwoners en ondernemers te stimuleren hun woning, bedrijfspand of tuin te vergroenen.

Campagnes, acties en wedstrijden

Ben je op zoek naar manieren om inwoners bewust te maken of te stimuleren om maatregelen te nemen? Ga dan eens naar het online Klimaatwarenhuis van de provincie Noord-Brabant. Hier vind je kant-en-klare acties, draaiboeken, persberichten en beeldmateriaal. Je kunt het materiaal gratis downloaden. Hieronder vind je nog andere mooie acties:

  • Op de website van NL Vergroent staan verschillende initiatieven en kant-en-klare oplossingen om met bewoners samen te werken aan vergroening. NL Vergroent is een samenwerkingsverband van verschillende partijen om meer groen in tuinen te bevorderen. Dat doen ze door verschillende acties en campagnes te organiseren, onder de slogan ‘Een groener Nederland begint in je eigen tuin’.
  • Een bekende actie van NL Vergroent is het NK Tegelwippen: een landelijke wedstrijd waarin gemeenten strijden om het grootste aantal gewipte tegels.
  • Een andere campagne van NL Vergroent is de najaarscampagne Het vergeten plantseizoen. Door te planten in de herfst, groeien planten beter en hoef je ze minder water te geven. De campagne biedt ook een toolkit met verschillende communicatiemiddelen die je kunt gebruiken.
  • Operatie Steenbreek: campagne die gemeenten een activiteitenpakket biedt om inwoners te inspireren hun eigen tuin te vergroenen.
  • Pop-up-tuin: mobiele tuin die naar de inwoners toe komt, als mooi voorbeeld en om met inwoners in gesprek te gaan.
  • Klimaatkaravaan: In Rheden is de wethouder met een karavaan naar inwoners en ondernemers toe gegaan, om te luisteren naar mooie initiatieven.

Ambassadeurs en coaches

Een aantal gemeenten, zoals Deventer en Renkum, heeft regenwaterambassadeurs of afkoppelcoaches ingeschakeld. Deze ambassadeurs en coaches stimuleren en motiveren inwoners om hun regenpijp van de riolering af te koppelen, en ze geven de inwoners advies over hoe ze dat kunnen doen. En in Almere vervullen bewoners zelf de rol van coach en ambassadeur: als ‘Groene Buren’ stimuleren ze hun buurtgenoten om hun tuin te vergroenen.

Inwoners indirect bereiken

Je kunt inwoners ook bereiken via andere organisaties en plekken, zoals scholen, woningcorporaties, bouwbedrijven, kinderboerderijen, NME-centra en tuincentra. Dat zijn allemaal plekken waar inwoners direct of indirect mee te maken hebben. Een aantal voorbeelden:

  • Het stappenplan ‘Een natuurinclusieve tuin – Hoe verleiden we bewoners in de nieuwbouw?’ van het KAN-platform is bedoeld voor bouwbedrijven, woningcorporaties, projectontwikkelaars en beleggers. Dit stappenplan helpt hen om bewoners te stimuleren hun tuin klimaatadaptief en natuurinclusief in te richten. Bouwpartijen kunnen al vanaf het ontwerp invloed uitoefenen op de keuzes van bewoners.
  • Op de website Groenblauwe schoolpleinen lees je wat inwoners en scholen kunnen doen om een schoolplein groenblauw te maken en vind je inspirerende voorbeelden. De website is een initiatief van provincie Zuid-Holland samen met het Hoogheemraadschap van Delfland. Twee scholen in Zutphen hebben ouders en leerlingen bijvoorbeeld actief laten meedenken over de klimaatbestendige inrichting van het schoolplein.
  • Kinderboerderijen trekken in elke gemeente zo’n 10.000 bezoekers. Daarmee zijn het ook ideale plekken om inwoners bewust te maken van de gevolgen van klimaatverandering. Zo heeft een kinderboerderij in Wijhe een waterspeelplaats aangelegd die wateroverlast en droogte tegengaat, en maakt ze bezoekers daar ook bewust van via informatieborden. De praktische handreiking ‘Alle kinderboerderijen en bezoekers klimaatbestendig en waterbewust’ helpt medewerkers van kinderboerderijen om adaptieve maatregelen te nemen en om bezoekers bewust te maken van het belang daarvan.
  • Je kunt als gemeente ook samenwerken met tuincentra. Een mooi voorbeeld is de klimaatadaptieve tuin in de Intratuin in Lochem.

Websites en pagina’s voor inwoners

Er zijn verschillende websites over klimaatadaptatie die speciaal bedoeld zijn voor inwoners. Ben je bezig met een website voor inwoners? Hieronder vind je een aantal mooie websites ter inspiratie:

  • De website Duurzaam Gooise Meren inspireert en activeert inwoners om hun tuin te vergroenen. Inwoners kunnen hun adres in de zoekbalk invullen en zien hoe klimaatbestendig hun adres is aan de hand van een klimaatlabel. Ze kunnen in de tool hun label verbeteren door groenblauwe maatregelen te selecteren.
  • De website Arnhem Klimaatbestendig laat inwoners van Arnhem zien met welke maatregelen ze hun tuin, huis en buurt klimaatbestendig kunnen maken en hoe ze daar hulp bij kunnen krijgen.
  • De gemeente Haarlemmermeer inspireert haar inwoners met de website Haarlemmermeer Waterproof om hun eigen huis en tuin waterproof te maken. Je vindt hier bij alle maatregelen naast uitleg ook verschillende tips en voorbeelden. Ook kun je hier een raamposter downloaden om je buren te inspireren.

Heb je zelf geen website? Dan kun je je inwoners ook doorverwijzen naar de landingspagina voor inwoners op het Kennisportaal Ruimtelijke Adaptatie.

Informatie over maatregelen

Via de Hulpmiddelenpagina ‘Stimuleren en faciliteren' van dit kennisportaal vind je hulpmiddelen met uitleg over adaptatiemaatregelen en vaak ook met inspirerende voorbeelden. Een greep uit deze hulpmiddelen:

  • De Factsheet Groene Daken geeft het effect van een groen dak weer in cijfers: handig voor huiseigenaren die een groen dak overwegen, maar ook handig voor gemeenten om inwoners enthousiast te maken.
  • Op de website Groenblauwe netwerken staat een database met maatregelen om steden duurzaam, veerkrachtig en klimaatbestendig te maken. Deze database helpt gemeenten maar ook inwoners om geschikte maatregelen te vinden. De website biedt daarnaast inspirerende voorbeelden van verschillende maatregelen.
  • Het Handboek De Levende Tuin geeft tips voor het vergroenen van je tuin.
  • In de Handreiking Het Levende Gebouw vind je ideeën en tips om gebouwen te vergroenen.
  • De Handreiking natuurdaken helpt je om je dak te vergroenen.

Hulp nodig?

Ben je aan het zoeken naar manieren om inwoners te stimuleren of vind je het lastig om ze te activeren? Dan kun je ook hulp vragen aan lokale organisaties voor natuur- en duurzaamheidseducatie (NME-centra). En in de derde editie van de StraaDkrant vind je handvatten voor gerichte communicatie naar inwoners over klimaatbestendig inrichten.