Samenwerken aan natuurlijk slim watersysteem in het Noordal

Wat was de aanleiding?

Tijdens de grootschalige extreme regen in juli 2021 in Zuid-Limburg, België en Duitsland, kwamen er modderstromen in Noorbeek en liepen de straten onder. Maar ook daarvoor al merkten de bewoners dat ze steeds vaker te maken kregen met wateroverlast. Tegelijk verdroogt het natuurgebied de Noorbeemden. Hierdoor komen planten en dieren onder druk te staan. Daarnaast hebben de toenemende hevige regenbuien en de langere droge periodes ook gevolgen voor de landbouw: het wordt moeilijker om gewassen goed te laten groeien. Bij veel regen stroomt het water snel van de landbouwgronden af, terwijl er tijdens droge periodes juist behoefte is aan voldoende vocht in de bodem. Dit kan leiden tot lagere oogsten.

Wanneer is het project begonnen?

Het project ‘Liquid Commons Noordal’ is begonnen in 2023. Het plan is bedacht door Rademacher de Vries Architecten en Natuurmonumenten. Op 4 september 2023 ondertekenden de initiatiefnemers samen met Waterschap Limburg, gemeente Eijsden-Margraten, provincie Limburg en LLTB een intentieovereenkomst. Met verschillende maatregelen willen zij er samen voor zorgen dat regenwater zoveel mogelijk wordt vastgehouden op de plek waar het valt. Dat moet zorgen voor minder wateroverlast in Noorbeek, minder verdroging en een betere kwaliteit van bodem en water in het natuurgebied.

Wie doet wat?

Alle deelnemende partijen dragen op hun eigen manier bij:

• Natuurmonumenten richt de waterhuishouding in het beekdal zo in dat het verdere verdroging van de natuur tegengaat.
• Het waterschap legt een extra buffer aan om Noorbeek te beschermen.
• Boeren planten heggen en bomen aan om afstromend water te vertragen.
• De gemeente zorgt voor de afvoer van regenwater en vermindering van riooloverstorten. Ook stimuleert ze inwoners om hun regenpijp af te koppelen van het riool en tegels te vervangen door groen.
• De provincie bewaakt de natuurwaarden.

Ophogen van de Noor

Een belangrijke stap is het ophogen van de bodem van de beek de Noor. Natuurmonumenten verstevigt in de maanden oktober en november 2026 het kwetsbaarste deel van deze beek. Dat deel, van ongeveer 150 meter lang, is zo kwetsbaar geworden door de grote kracht van het water dat er tijdens extreme hoosbuien doorheen stroomt. De bodem hiervan gaat 90 centimeter omhoog met natuurlijk materiaal dat past bij het gebied en dat tegen de kracht van het water kan.

Het effect van de opgehoogde beekbodem wordt de komende jaren onderzocht. Werkt het goed, dan volgen misschien ingrepen op andere plekken langs de Noor. De werkzaamheden aan de beek worden betaald met steun van de Europese Unie (NextGenerationEU) en de provincie Limburg.

Waarom moet de Noor omhoog?

De Noor heeft zich over de jaren steeds dieper in het landschap ingesleten. Doordat droge periodes langer duren en er vaker hevige regenbuien vallen, stroomt het regenwater sneller en met meer kracht naar de beek. Daardoor slijt de bodem van de beek verder uit en komt hij steeds dieper te liggen. Dat zorgt voor verdroging van het gebied. Op sommige plekken dreigt de Noor zelfs zo diep te slijten dat hij ondergronds kan gaan stromen, waardoor het gebied nog verder zou verdrogen. Dat is een groot risico voor de Noorbeemden, dat een Natura 2000-gebied is: beschermde Europese natuur. Er liggen bijzondere bronnen met kalkafzetting en natte hooilanden. En er groeien zeldzame planten zoals goudveil en echte koekoeksbloem. Die hebben een natte bodem nodig.

Aanleg waterbuffer

In maart 2026 heeft Waterschap Limburg waterbuffer Vroelen aangelegd. Deze buffer vangt bij een hevige bui regenwater uit het landelijk gebied tijdelijk op. Daarna stroomt het water langzaam weg via een speciale afvoer. Zo komt er minder water tegelijk in beken en riolen, wat helpt om wateroverlast te voorkomen. De nieuwe buffer kan ongeveer 1000 m³ water opvangen, en is een uitbreiding van de bestaande buffer langs de Sint Maartensweg bij het dorp Noorbeek.

Boeren helpen mee

Ook boeren helpen mee om het gebied klimaatrobuuster te maken. Zo onderzoeken verschillende boeren welk grasmengsel beter water kan vasthouden. Sommige boeren koppelen hun daken af, zodat ze het water kunnen gebruiken in plaats van dat het naar de beek stroomt. En andere boeren, zoals Guido Kleijnen, hebben heggen en bomen geplant die het afstromende water vertragen. In 2026 en 2027 volgen meer van zulke landschapselementen, zoals heggen, boomgaarden en graften. Graften zijn begroeide steile randen op hellingen die water en grond tegenhouden.

Andere maatregelen om het gebied te verbeteren en te vernatten

Natuurmonumenten heeft ook maatregelen genomen om de kwaliteit van bodem en water te verbeteren en om verdroging in het gebied tegen te gaan:

• In september 2024 haalde Natuurmonumenten de bovenste voedselrijke grondlaag weg van een aantal graslanden. Door dit afschrapen van de bovenlaag komt de onderliggende kalk aan de oppervlakte. Planten zoals orchideeën, die afhankelijk zijn van een kalkrijke bodem met weinig voedingsstoffen, krijgen zo weer meer kans. Omdat kalk poreus is, kan water hier goed in wegzakken en door de bodem vastgehouden worden. Ook heeft Natuurmonumenten kleine drempels in het grasland gemaakt, die het afstromende water afremmen. Zo is er meer tijd voor de regen om in de bodem te zakken.
• Eind 2024 maakte Natuurmonumenten enkele zijbeekjes van de Noor ondieper en legde er drempeltjes aan. Daarvoor gebruikte ze natuurlijk materiaal uit de buurt, zoals grind, zand en boomstammen.

Wat kun je leren van dit project?

Wil je ook wateroverlast en droogte aanpakken in een beekdal? Dit zijn de belangrijkste lessen uit het Noordal:

• Probeer goed aan te sluiten op de kwaliteiten die de bewoners en landgebruikers noemen. Daarmee geef je aandacht aan de belangen en beleving van de inwoners, en voelen zij zich ook gezien en gehoord in het project. De bewoners van het Noordal noemden bijvoorbeeld de Sint Brigidabron als belangrijk element in het landschap. Uit deze bron kon je tot 2010 nog helder schoon water drinken.
• Kijk naar het hele gebied. Wateroverlast in het dorp en droogte in de natuur lijken twee verschillende problemen. Maar in het Noordal hebben ze dezelfde oorzaak: water dat te snel wegstroomt. Pak je alleen het dorp aan, dan blijft de natuur verdrogen.
• Werk samen over eigendomsgrenzen heen. Water trekt zich niets aan van grenzen tussen boerenland, natuur en dorp. Daarom zijn afspraken nodig tussen alle eigenaren. Een intentieovereenkomst helpt om duidelijk te maken wie wat doet. Een klankbordgroep met landgebruikers brengt kennis samen en is een goed platform om voorstellen te toetsen en verder uit te werken.
• Combineer kleine en grote maatregelen. Eén buffer lost het probleem niet op. Heggen, drempels, ondiepere zijbeken, buffers en een hogere beekbodem werken samen. Laat daarmee zien dat je overal in het stroomgebied betrokken bent en actie onderneemt.
• Begin klein en meet het effect. Werk in fases aan maatregelen, zodat je kunt leren en meten bij de eerste ingrepen. Natuurmonumenten hoogt eerst 150 meter van de beekbodem op en onderzoekt dan wat het oplevert. Pas daarna komt er een besluit over andere plekken in de beek.

Contactpersoon

André Hassink
Natuurmonumenten
a.hassink@natuurmonumenten.nl