Van voetbalkooi tot waterbuffer: zo haal je alles uit pleinen

Gezonde stad is een klimaatbestendige stad

Jeannette Nijkamp is lector Gezonde Stad aan de Hanze Hogeschool en projectleider van het onderzoek ‘Samenscholing op coole pleinen’. Een gezonde stad is een klimaatbestendige stad, zegt zij. “Er is een duidelijke relatie tussen klimaatadaptatie en gezondheid. Hittestress heeft bijvoorbeeld een negatieve invloed op de gezondheid, met name bij kwetsbare mensen.” Planten en bomen zorgen voor verkoeling, helpen tegen droogte en wateroverlast en versterken de biodiversiteit. “Een groene omgeving is goed voor de gezondheid,” zegt Nijkamp. “Groen kan mensen stimuleren om naar buiten te gaan, om te bewegen en het gaat stress en eenzaamheid tegen. Daarnaast helpt groen tegen luchtvervuiling en dempt het geluid. Maar niet elke groene ruimte wordt door de gebruikers als fijn ervaren.”

Verzamel verschillende perspectieven van gebruikers

Een van de lessen uit het onderzoek is om verschillende perspectieven te verzamelen van allerlei  gebruikers om een completer beeld te krijgen van het gebruik van de ruimte. Een gemeente wil bijvoorbeeld een plein groener maken, maar het is de enige ruimte in de omgeving waar kinderen kunnen voetballen of waar buren de partytent opbouwen voor het jaarlijkse wijkfeest. Hoe ga je daarmee om? “Het is de kunst om die ruimte zo in te richten dat het bijdraagt aan klimaatadaptatie en gezondheid, én dat het aansluit bij de wensen en behoeften van bewoners,” zegt Nijkamp. “Meestal zijn er wel bewonersavonden, maar die trekken een bepaalde groep die daar vaker aan meedoet. Het is belangrijk om ook andere doelgroepen te betrekken. Ons onderzoek laat zien dat dat veel meerwaarde heeft.”

Pizza’s in het park

In het onderzoek zijn zes locaties in drie steden onder de loep genomen, zoals het Lariksbos in Assen. Het is een locatie die niet iedereen prettig vindt, omdat er steevast een groep jongeren rondhangt. Deze jongeren komen niet naar inspraakavonden. “Daarom hebben studenten met een jongerenwerker pizza’s uitgedeeld en zijn ze in gesprek gegaan.” De gemeente had verwacht dat de jongeren graag een hangplek uit het zicht wilden, midden in het bos. Maar bij navraag bleek dat zij een voorkeur hadden voor een plek midden op het open veld. Met een verplaatsbare picknickbank is onderzocht welke locatie geschikt was. “Alle perspectieven zijn belangrijk,” legt Nijkamp uit. De studenten betrokken ook ouderen uit een verzorgingshuis bij het onderzoek en wandelden met hen door het park. “Dan ondervind je aan den lijve hoe steil de bruggetjes zijn voor mensen met een rolstoel of rollator.”

Investeer in educatie en informatie

Het pleintje aan de Javalaan, vlakbij het Floresplein in Groningen, is heringericht van een stenen plein met een grote voetbalkooi naar een groene omgeving met een wadi met stapstenen en een kleinere voetbalkooi. “Bewoners zijn over het algemeen tevreden, maar als je doorvraagt blijkt dat ze eigenlijk liever een grotere voetbalplek wilden. En lang niet alle bewoners weten wat een wadi is en hoe die werkt. Ze zien er het nut niet van in. Investeer dus in educatie en informatie om uit te leggen waarom klimaatadaptatie belangrijk is. En dat een wadi wateroverlast kan helpen voorkomen. Dat weet nog niet iedereen.”

Aan de slag

Als onderdeel van het project is een toolbox ontwikkeld waarmee gemeentes direct aan de slag kunnen. Het zogenaamde ‘ClimateHealthCafé’ is een bundeling van creatieve methoden en instrumenten.  gemeentes kunnen die gebruiken om bewoners te betrekken bij het inrichten van pleinen die klimaatbestendig zijn en uitnodigen tot spelen, bewegen en ontmoeten. “Er zijn methodes om het gebruik van een ruimte in kaart te brengen, en ook om in gesprek te gaan met de gebruikers ervan om behoeften en wensen te achterhalen,” zegt Nijkamp. Lector Klimaatadaptatie Floris Boogaard (Hanze Hogeschool) is betrokken bij het project en heeft zijn concept ClimateCafé toegespitst op dit onderzoek.

Favoriet plein

“In een druk stedelijk gebied moet eigenlijk elk plein multifunctioneel zijn,” zegt Boogaard. “De meeste gemeentes worstelen daarmee, want je hebt weinig ruimte in de stad. Eigenlijk moeten we in elke straat iets regelen voor hitte, droogte en wateroverlast, en pleinen zijn daar heel geschikt voor.” Als je hem vraagt om zijn ideale klimaatbestendige plein, weet hij het meteen: een plein in Kopenhagen. “Er is heel veel ruimte voor waterberging en er staan bordjes met uitleg over de werking ervan. Je ziet speelelementen zoals omgekeerde paraplu’s waar water in opgevangen wordt. In de zomer kan je met losliggende tegels water oppompen voor verkoeling. Ik vind dat zo innovatief. Als een klein kind heb ik daar water staan pompen.”

De praktijk

Multifunctionele, klimaatbestendige pleinen: veel gemeentes willen dat ook. Maar waarom zien we ze in de praktijk nog zo weinig? “Gemeentes hebben soms weinig capaciteit, ze moeten rekening houden met kosten, onderhoud, veiligheid en vandalisme. Dat is een spanningsveld,” aldus Boogaard. “Er is een groene maatlat voor een groenere stad met biodiversiteit, maar er zijn nog niet veel verplichtingen. Er zijn richtlijnen om hitte, droogte en wateroverlast te voorkomen, maar die kunnen gemeentes zelf invullen. Er staat bijvoorbeeld regelmatig niet in detail beschreven waar een koelteplek aan moet voldoen. Vaak wordt er pas gehandeld als er echt een probleem is, zoals wateroverlast. De gevolgen van hitte en droogte zie je minder snel.”

Je krijgt maar een kans

Het unieke aan het project is volgens Boogaard dat het resultaat niet een statisch rapport is, maar een combinatie van interactieve middelen waar gemeentes en hun partners hun voordeel mee kunnen doen. “Je kan een rapport schrijven en hopen dat mensen het lezen, maar echte impact maak je door samen naar buiten te gaan en dingen te laten zien. Tijdens de ClimateHealthCafé’s hebben we aan medewerkers van gemeentes laten zien hoe water infiltreert in de grond. We hebben laten zien dat het in de volle zon 35 graden kan zijn en onder de boom 10 graden koeler. Ze kunnen met eigen ogen zien dat vergroening effect heeft. Je krijgt maar eens in de 10 of 20 jaar een kans om een plein te herinrichten. Vaak als de riolering vervangen wordt, dan ben je aan de beurt om mee te liften. Dus pak die toolbox erbij en ga het plein vanuit verschillende disciplines multifunctioneel ontwerpen.”

Dony Duifhuis van de gemeente Groningen is betrokken bij de herinrichting van het Floresplein. Verschillende studentengroepen hebben onderzoek gedaan naar de wensen van bewoners in de omgeving van het plein. “De werkzaamheden zijn nog bezig, maar het belooft een echte verbetering te worden. De reacties van bewoners zijn tot dusver erg positief.” Welke tips heeft zij voor andere gemeentes die een plein herinrichten? “Ontwerp zo inclusief mogelijk, rekening houdend met de ambities van de gemeente op het gebied van groen, klimaatadaptatie en dergelijke. Betrek bewoners en organisaties vroegtijdig. Laat ze actief meedenken en laat zien wat je met hun input hebt gedaan. Waarom kan iets wel of juist niet? Wees daar duidelijk in.”

Meer weten?

Het onderzoeksproject “Samenscholing op coole pleinen” is uitgevoerd onder leiding van de Hanze Hogeschool met Hogeschool Rotterdam, in samenwerking met private en publieke partijen. Goede voorbeelden van multifunctionele pleinen kan je niet alleen vinden in het rapport van het project, maar ook in de documentaire “Ogen op het plein” en de database ClimateScan. Er zijn ook veel video’s gemaakt over de ClimateHealthCafés van het onderzoeksproject.