Landgoederenzone Baakse Beek

De aanleiding voor het gebiedsproces in de landgoederenzone Baakse Beek lag in de toenemende droogval van beken en de grote problemen die dit veroorzaakte voor de vele waterafhankelijke natuurgebieden in het gebied. Tegelijkertijd bood een wijziging in de Kaderrichtlijn Water ruimte: tijdelijke droogval werd toegestaan, waardoor de focus kon verschuiven van het volledig voorkomen ervan naar het toekomstbestendig inrichten van het watersysteem. Vanuit die context ontstond de ambitie om toe te werken naar een robuust watersysteem dat beter bestand is tegen droge perioden en waarin ook ruimte is voor waterberging. Om dit mogelijk te maken zijn middelen uit verschillende programma’s samengebracht, waaronder financiering vanuit de KRW via het waterschap en het Gelders Natuurnetwerk via de provincie. Daarnaast is het Centrum voor Erfgoed betrokken om, door te kijken naar de werking van het historische watersysteem, waardevolle inzichten te benutten voor het gebiedsproces.

De aanpak van het gebiedsproces in de landgoederenzone Baakse Beek kenmerkt zich door een stapsgewijze en integrale benadering. Als basis is eerst een grondige systeemanalyse uitgevoerd, waarin is gekeken naar de natuurlijke werking van het gebied voordat menselijke ingrepen plaatsvonden, de verschillende invloeden die de mens in de loop der tijd heeft gehad en de effecten van klimaatverandering. Deze analyse vormde het fundament voor een integraal gebiedsplan, waarin meerdere opgaven zijn samengebracht en verschillende budgetten zijn gekoppeld. De uitvoering van maatregelen is vervolgens gefaseerd opgepakt en afgestemd op de schaal en kenmerken van individuele landgoederen. Het proces verliep daarbij organisch: het gebiedsproces is gaandeweg gevormd, uitgebreid en verdiept, waarbij ruimte was om voortschrijdend inzicht en nieuwe kansen te benutten. Hierdoor kon het plan zich stap voor stap ontwikkelen tot een breed gedragen aanpak voor het hele gebied.

De samenwerking binnen het gebiedsproces van de landgoederenzone Baakse Beek vindt plaats op het schaalniveau van de gehele landgoederenzone, die bestaat uit twaalf landgoederen. Binnen dit grotere geheel is gestart met een programma voor zes landgoederen die als voorlopers fungeerden, omdat zij de meest gedeelde opgaven hadden. Om ervaring op te doen en een inspirerend voorbeeld te creëren, zijn eerst twee pilots uitgevoerd op ’t Medler en Wildenborgh. Deze aanpak maakte het mogelijk om te leren in de praktijk en inzichten te delen met andere landgoederen. Het waterschap vervulde de rol van trekker en werkte nauw samen met de provincie Gelderland, de gemeente Bronckhorst en verschillende inhoudelijke partijen, waaronder landschapsarchitecten, Arcadis en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Landgoederen en individuele eigenaren waren per project actief betrokken, net als boeren en landgebruikers. Daarnaast leverde een kwaliteitsteam (Q-team) met onder andere erfgoedspecialisten, inhoudelijke expertise en advies.

Binnen het gebiedsproces van de landgoederenzone Baakse Beek is de stap naar uitvoering en realisatie concreet gezet door te starten op de helft van de landgoederen. Op zes landgoederen zijn maatregelen daadwerkelijk uitgevoerd, met ’t Medler en Wildenborgh als pilots waarin ervaring is opgedaan en voorbeelden zijn gecreëerd. De aanpak is geborgd in een intentieverklaring, waarin overheden hun steun uitspreken voor de gezamenlijke koers zoals verwoord in de Ontwikkelvisie Landgoederenzone, Kansen voor gebiedsversterking(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website). Daarnaast zijn afspraken en maatregelen specifiek per landgoed vastgelegd. Deze aanpak heeft geleid tot zichtbare resultaten: een robuuster watersysteem met oog voor cultuurhistorische waarden, meer integraal denken bij landgoederen en waardevolle ervaring bij het waterschap in het organiseren van een gebiedsproces. Het succes werkt aanstekelijk: andere landgoedeigenaren melden zich actief om ook met deze aanpak aan de slag te gaan.

Binnen het gebiedsproces van de landgoederenzone Baakse Beek is cultuurhistorie vanaf het begin een wezenlijk onderdeel van de aanpak. Het gebied omvat twaalf landgoederen, waardoor cultureel erfgoed vanzelfsprekend een belangrijke rol speelt. De kennis van de werking van het historische watersysteem is benut als inspiratie en richting voor mogelijke maatregelen. In de systeemanalyse is expliciet aandacht besteed aan de oorspronkelijke situatie vóór menselijke ingrepen, de opeenvolgende invloeden van de mens en de effecten van klimaatverandering. Hiervoor is uiteenlopende informatie samengebracht, zoals analyses van historische watersystemen, een quickscan van historische structuren en veldonderzoeken van het waterschap. Plus sturing vanuit erfgoed, kennis van landgoederen zelf en ervaringen van boeren. Een landschapsarchitect speelde een sleutelrol in het verbinden van deze inzichten. Met betrokkenheid van onder andere de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, landgoedeigenaren en een kwaliteitsteam met erfgoedspecialisten zijn maatregelen uitgevoerd die bijdragen aan een robuuster watersysteem mét oog voor cultuurhistorische waarden.

• Website van gebiedsproces Baakse Beek: baaksebeek.nl(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website)
• Watersysteemherstel #hoedan? Lessons learned van de pilot ‘t Medler (2023)
• Projectplan Waterwet - Landgoed ’t Medler (Arcadis, 2022) (pdf)
• NKWK Klimaatbestendige Stad 2021 – Kansen van cultuurhistorie(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website)(2022) (pdf)
• Bouwstenen voor gebiedsontwikkeling rond droogte - Het verbinden van geïntegreerd en integraal werken (Govert Geldof, 2021) (pdf)
• Ontwikkelvisie Landgoederenzone Baakse Beek Bronckhorst (Land-id, 2019)(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website) (pdf)
• Kaartenserie hydrologische geschiedenis. Landgoederenzone Baakse Beek en Veengoot(opent in nieuw venster) (verwijst naar een andere website) (Land-id, 2018)