Gebruik kennis van het verleden

Historisch besef speelt een cruciale rol in gebiedsprocessen, omdat het helpt om ruimtelijke ontwikkelingen beter te begrijpen en toekomstbestendige keuzes te maken. Door terug te gaan naar historische vermeldingen van het landschap en de veranderingen in de loop der tijd, ontstaat inzicht in hoe het huidige systeem werkt en waarom het gebied eruitziet zoals het doet. Een gedeeld begrip vormt een stevige basis voor verdere samenwerking: partners praten over hetzelfde landschap, dezelfde kenmerken en dezelfde opgaven. Tegelijk draagt historische kennis bij aan het begrijpen van de identiteit van een gebied: wat maakt dit landschap uniek en welke kenmerken zijn door de tijd heen ontstaan? Dit helpt om ruimtelijke ontwikkelingen niet alleen functioneel, maar ook betekenisvol vorm te geven, met respect voor het karakter en historie van het gebied. Historische bronnen, zoals gebiedsbiografieën, oude kaarten en bestaande en oude objecten en structuren in het landschap, maken die ontwikkeling zichtbaar en tastbaar. Door dit te combineren met feitenonderzoek, analyse van stroomgebieden en beschikbare data, ontstaat een helder en gezamenlijk beeld van de ruimtelijke dynamiek. Zo wordt historische kennis een waardevolle basis voor het ontwikkelen van realistische, gedragen en duurzame ruimtelijke perspectieven.

Tips

  • Benut gebiedsbiografieën om het gebied te analyseren en beter te begrijpen. Gebiedsbiografieën bieden informatie over hoe het landschap er vroeger uit zag, hoe het landschap is veranderd, welke keuzes vroeger zijn gemaakt, hoe het huidige systeem werkt en wat de kenmerken van een gebied zijn.
  • Neem de tijd om samen met partners goed te begrijpen hoe het gebied in elkaar zit en waar het over gaat.
  • Analyseren van oude objecten en structuren kan helpen om de oorspronkelijke situatie, veranderingen en de huidige situatie van een landschap beter te begrijpen. Denk aan gemalen, molens en stuwen, maar bijvoorbeeld ook de ligging van oude wegen. Ook kunnen oude objecten en structuren mogelijke oplossingen bieden voor toekomstige opgaven.
  • Analyseer stroomgebied(en) door de tijd om het water- en bodemsysteem beter te begrijpen.
  • Voer samen met partners een feitenonderzoek uit voor het gebied, dit zorgt voor een eenduidig beeld en gedeelde basis.
  • Benut bestaand onderzoek en bestaande data voor goede analyses, zorg daarbij voor goed kaartmateriaal en inzichtelijke informatie.
  • Zorg voor een helder verhaal over de relevante geschiedenis en identiteit van het gebied. Bijvoorbeeld in de vorm van een kort verhaal met een paar (kaart)beelden.

Hoe dan? Baakse Beek verbreedt de opgave met cultuurhistorie

In de Baakse Beek is cultuurhistorie actief betrokken bij het klimaatrobuust maken van het gebied. Door te kijken naar historische structuren en de ontstaansgeschiedenis van het landschap werd duidelijk wat het gebied typeert en welke ingrepen in het verleden nog steeds doorwerken. Dit maakte de opgave integraler en betekenisvoller, omdat ruimtelijke maatregelen niet alleen functioneel werden ontworpen, maar ook beter aansloten bij de identiteit van het gebied. Deze verbreding bracht ook uitdagingen met zich mee. Cultuurhistorische organisaties wezen bijvoorbeeld op aanvullende waarden en kansen die nog niet in begrotingen waren opgenomen. Overheden hebben daarom vanuit het erfgoeddomein extra middelen ingebracht. Een belangrijke les is dat het loont om opgaven niet te strak af te bakenen, maar het ontwerpproces breed te starten en ruimte te laten voor koppelkansen. Door zulke vraagstukken open op tafel te leggen, kunnen nieuwe financieringsstromen ontstaan en worden partijen verleid om actief bij te dragen aan een gezamenlijke uitvoering.

Hoe dan? In NOVEX De Peel geeft een gebiedsbiografie historisch inzicht en richting aan het gebiedsproces

In NOVEX De Peel speelt de gebiedsbiografie een belangrijke rol als startpunt van het gebiedsproces en als basis voor historisch besef bij ruimtelijke ontwikkelingen. In de voorfase, waarin het NOVEX-concept wordt vormgegeven en de samenwerking tussen 24 overheden en het Rijk wordt opgebouwd, biedt de gebiedsbiografie ‘Gedeelde Peel’ inzicht in de geschiedenis, kenmerken en systemen van de Peel. De biografie laat zien hoe water en bodem historisch bepalend zijn: het hoogveen fungeerde ooit als spons, maar is grotendeels afgegraven, waardoor het huidige systeem vooral is ingericht op waterafvoer, terwijl natuurherstel juist vraagt om water vasthouden. Ook de aanleg van kanalen, ontginningen, militaire structuren en infrastructuur maakt duidelijk hoe menselijk ingrijpen het landschap heeft gevormd. Dit historisch inzicht biedt concrete lessen en helpt bij het maken van toekomstgerichte keuzes. Daarnaast geeft de gebiedsbiografie richting aan het denken in drie lijnen: de natuurlijke, ondernemende en leefbare Peel, die doorwerken in het ontwikkelperspectief.

Hoe dan? De gebiedsbiografie van NOVEX regio Zwolle verbindt verleden, de sponsstrategie en toekomstbestendige keuzes

Binnen het gebiedsproces van NOVEX regio Zwolle vormt de gebiedsbiografie een belangrijk vertrekpunt om de ontstaansgeschiedenis van het landschap te benutten bij ruimtelijke keuzes. Samen met provincies, waterschappen en gemeenten wordt per stroomgebied eerst teruggekeken: hoe is het gebied ontstaan, welke waterkundige ingrepen zijn gedaan en hoe hebben we het landschap maakbaar gemaakt? Deze analyse laat zien dat het huidige watersysteem een technisch ingericht systeem is, waarvan de grenzen steeds zichtbaarder worden richting 2100. De gebiedsbiografie biedt daarmee een fundament voor de Regionale Sponsstrategie, die inzet op beter benutten van bodem en natuurlijke processen om water vast te houden, afvoer te vertragen en te bergen. Historische structuren zoals kanalen, sluizen en gemalen maken het verhaal tastbaar en versterken de identiteit van het landschap. Dit krijgt ook binnen organisaties vervolg: zo heeft waterschap Vallei en Veluwe intern een werkgroep Cultuurhistorie die nadenkt over het beheer en behoud van deze historische waterobjecten. Zo helpt de gebiedsbiografie om water, bodem en cultuurhistorie integraal te verbinden en beter onderbouwde keuzes te maken voor een klimaatbestendige toekomst.