De Regentoren: een netwerk van slimme regenwaterbuffers op particulier terrein

Extra waterberging, meer bewustzijn

Om extreme regenval te kunnen bergen, investeerde de Gemeente Enschede 6,3 miljoen euro in een waterberging van 7.000.000 liter in het centrum van de stad. Om ook in het toekomstig klimaat wateroverlast te voorkomen is meer bergingscapaciteit nodig. Met extra regenwaterbuffers op zorgvuldig bepaalde locaties, gaat de investering bij een veranderend klimaat langer mee. Maar deze extra capaciteit kan de gemeente niet alléén realiseren. Het is noodzakelijk dat ook particulieren water bergen: 70% van het regenwater dat door het rioolstelsel wordt afgevoerd, is immers afkomstig van particulier terrein.

Dit gaf aanleiding voor de gemeente Enschede om samen met de Universiteit Twente en Waterschap Vechtstromen 'de Regentoren' te ontwikkelen: een netwerk van slimme regenwaterbuffers, die gezamenlijk een extra waterberging vormen. Een buffer bestaat uit een regenwatertank en een computergestuurd systeem, dat op basis van een weersvoorspelling bepaalt wanneer de buffer leeg moet lopen om vervolgens (vers) regenwater op te kunnen slaan. Met de Regentoren wilden de partijen niet alleen extra waterberging realiseren, maar ook het bewustzijn van particulieren over regen- en grondwater vergroten.

Van Creathon naar Pilot

Het idee voor de slimme regenwaterbuffer ontstond medio 2016 tijdens de Twentse creathon over klimaateffecten in steden; een creathon is een werkvorm waarin studenten vierentwintig uur lang werken aan oplossingen voor een maatschappelijk probleem. Het idee genaamd de “Ensketon” is afkomstig van studenten Creative Technology aan de Universiteit Twente.

Het idee van De Ensketon werd vervolgens uitgewerkt in een aantal afstudeerprojecten bij de opleiding Creative Technology. Uit deze projecten bleek dat het technisch mogelijk was om een werkend prototype van een slimme regenwaterbuffer te ontwikkelen en deze te laten reageren op een weersvoorspelling: bij de verwachting van een extreme bui, leegt de buffer zichzelf (in de tuin of rioolstelsel) en creëert daarmee extra waterberging. Het ontwikkelde prototype bleek mensen enthousiast te maken. Op basis van de positieve resultaten, is het project 'de Regentoren' ontstaan.

Hendrikjan Teekens: "Met dit project geven we invulling aan het Enschede Lab, een organisatie die tot doel heeft studenten aan maatschappelijke vraagstukken te laten werken in de stad waar ze studeren. Onze ervaring is dat studenten een grote voorkeur hebben voor dit soort onderwerpen: wat ze bedenken krijgt ook echt een plek in de stad. Ook bedrijven van het Business & Science park naast de Universiteit spelen een rol in dit project. Veel werknemers zijn oud Universiteitsstudenten."

Regentoren pilot: vijfentwintig particulieren testen de slimme regenwaterbuffer

Begin 2019 startten de projectpartners met een pre-pilot bij zeven projectdeelnemers thuis. Daarna was een pilot bij vijfentwintig particulieren voorzien. Zij kregen een slimme regenwaterbuffer in de tuin met een capaciteit van 250 liter.

Tijdens de pilot in 2019 werd de werking van de slimme regenwaterbuffer elk kwartaal met de deelnemers geëvalueerd. De nodige aanpassingen worden zo mogelijk direct doorgevoerd. Het doel was om het Regentorenconcept verder te ontwikkelen en geschikt te maken voor grootschalige toepassing. De belangrijkste onderzoeksvragen waren:

• Hoe kan de ton goed worden afgesteld op de weersvoorspelling? Uit ervaring is gebleken dat buien zich op het laatste moment nog anders kunnen ontwikkelen. De ton kan het water dan laten gaan, terwijl de regenbui voorbijtrekt, of andersom.
• Riolering is een robuust systeem met weinig onderhoud en een hoge gebruikszekerheid. Het regentoren systeem moet in principe aan deze zelfde eisen voldoen, hoe kan dat gerealiseerd worden?
• Welke inzichten in het gebruik van zijn/haar slimme regenwaterbuffer wenst de particulier?
• Welke inzichten in het gedrag van het netwerk van slimme regenwaterbuffers wensen de gemeente Enschede en/of het waterschap Vechtstromen?
• In hoeverre levert 'de Regentoren' een bijdrage aan de regenwaterbergingsopgave van Enschede? (De buffers van de gemeente treden in werking als het riool zijn maximale verwerkingscapaciteit heeft bereikt en er water op straat dreigt te komen, de particuliere buffers treden in werking vóórdat de bui gevallen is.)

Naast het onderzoeken van de werking van de slimme regenwaterbuffer had de pilot in 2019 ook een aantal andere doelen:

• Het gereedmaken van de slimme regenwaterbuffer voor particulieren en bedrijven.
• Het opzetten van een gerichte publiekscampagne voor de acceptatie en ingebruikname van de slimme regenwaterbuffer.
• Het uitwerken van een organisatievorm voor het realiseren van “De Regentoren” met duizenden slimme regenwaterbuffers.
• Het opnemen van de extra particuliere berging in de rioleringsgegevens van de gemeente.

Toekomstbeeld van de Regentoren

Binnen het project is onderzocht of het gebruik van de slimme regenwaterbuffer door de gemeente gestimuleerd kon worden, bijvoorbeeld met een korting op de aanschafprijs.

Ook voor bedrijven werd een XXL-versie als mogelijke bijdrage aan de regenwaterbergingsopgave van de gemeente onderzocht. Voor het succes van de Regentoren is schaalgrootte belangrijk: hoe meer capaciteit de gezamenlijke regenwaterbuffers hebben, hoe groter hun mogelijke bijdrage. Op bedrijventerreinen is veel ruimte voor grote buffers. Buffers met een capaciteit van meer dan 1.000.000 liter kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het beperken van wateroverlast. Als de XXL-versie een succes is, kan een totale berging oplopend tot wel 3.000.000 liter gerealiseerd worden.

De betrokken partijen zagen naast het tegengaan van regenwateroverlast ook andere mogelijke toepassingen van de Regentoren. Zo kan opgeslagen water bij droog weer en lage grondwaterstanden worden gebruikt om planten en bomen water te geven en verdroging tegen te gaan. De individuele regenwaterbuffer kan op deze manier bijdragen aan het bewustzijn van particulieren over regen- en grondwater.

De XXL-versie van de slimme regenwaterbuffer werd daarnaast gezien als een mogelijke blikvanger in de openbare ruimte, bijvoorbeeld door kunstenaars en ontwerpers bij het ontwerp te betrekken.

Kosten publieke versus private oplossingen

De kosten van publieke waterberging liggen rond de euro per liter. Binnen het project kon worden onderzocht in hoeverre particuliere bergingen bijdragen aan publieke waterberging. Dit kan helpen bij de afweging tussen private en publieke investeringen.

Leerpunten uit het project

De taak van de gemeente voor water was vroeger vooral ondergronds en gericht op riolering. In Enschede zijn in 1992 de wadi’s ontwikkeld, een bovengrondse vorm van regenwatermanagement. Inmiddels is waterberging in de openbare ruimte gemeengoed geworden. Met de ontwikkeling van de Regentoren werd een volgende stap onderzocht: waterberging op de plek waar de regen valt, bij particulieren en bedrijven.

Contactpersonen

Richard Bults
University of Twente / Creative technology
Smart XP supervisor
r.g.a.bults@utwente.nl
+31618965627

Hendrikjan Teekens
Ontwerper water
Gemeente Enschede
Hj.teekens@enschede.nl
+31613168686

Jeroen Buitenweg
Beleidsmedewerker Waterschap Vechtstromen
j.buitenweg@vechtstromen.nl
+3121882326