Handreiking om water en bodem sturend te maken in omgevingsprogramma

Gepubliceerd 18 februari 2026

Er is een nieuwe handreiking verschenen over hoe je water en bodem sturend kunt maken in omgevingsprogramma’s. De handreiking helpt overheden om samen duurzame keuzes te maken bij de inrichting van de leefomgeving. Het uitgangspunt is dat water en bodem een leidende rol krijgen bij ruimtelijke plannen voor wonen, werken en natuur.

Omgevingsprogramma is sterk instrument voor klimaatadaptatie

Sinds de Omgevingswet op 1 januari 2024 geldt het omgevingsprogramma als een kerninstrument om ambities te vertalen naar concrete maatregelen. Hiermee kun je water en bodem echt sturend maken bij de inrichting van de fysieke leefomgeving. En dat is belangrijk om klimaatbestendig te worden, want water en bodem staan steeds meer onder druk door klimaatverandering.

Handreiking helpt om samen te werken aan complexe opgaven

Om water en bodem sturend te maken, is het belangrijk dat verschillende overheden samenwerken aan complexe opgaven in een gebied. Alleen samen kun je complexe ruimtelijke opgaven oplossen waarbij water en bodem centraal staan. De handreiking ‘Sturen met water en bodem in omgevingsprogramma’s’ helpt om in een interbestuurlijk omgevingsprogramma samen te werken aan maatregelen die water en bodem sturend maken.

Vier kernpunten van de handreiking

De handreiking werkt met vier kernboodschappen, uitgewerkt in de figuur van een bloem en samengevat tot deze 4 C’s:

  • Contract: Leg afspraken over doelen, taken en monitoring vast tussen overheden.
  • Concept: Gebruik water- en bodemscans en gidsprincipes om inzicht te krijgen in kansen en beperkingen van het watersysteem.
  • Contact: Maak duidelijk wie wat doet en werk samen met alle betrokken partijen.
  • Continuïteit: Leer door te doen en evalueer regelmatig om steeds betere besluiten te nemen.
Figuur: 4C-bloem. Bron: Hogescholen Van Hall Larenstein en Leiden

Actorentool Water Bodem Sturend

Bij de derde C, van Contact, is de Actorentool Water Bodem Sturend ontwikkeld. Deze tool laat zien welke overheid waar verantwoordelijk voor is op het gebied van water en bodem, en welke taken daarbij horen. De onderzoekers bevelen hierbij aan om in te zetten op een ontwerpende aanpak, zodat je tot een gezamenlijk handelingsperspectief kunt komen.

Overhandiging handreiking door Peter Groenhuijzen en Paul van Eijck (Van Hall Larenstein) aan Hasse Goosen en Anna Stolk (stichting CAS). Fotograaf: Michiel Bakx.

Voor wie?

De handreiking is bedoeld voor professionals bij gemeenten, provincies, waterschappen en omgevingsdiensten, die werken aan beleid en uitvoering rond de fysieke leefomgeving. Maar ook private gebiedsontwikkelaars kunnen ermee werken.

Wie heeft de handreiking ontwikkeld?

De handreiking is ontwikkeld door het lectoraat Duurzaam Water in de Omgevingswet van de Hogeschool van Hall Larenstein, en het lectoraat Recht & Rechtvaardigheid van Hogeschool Leiden, in samenwerking met partners uit de praktijk.