Helofytenvelden

Wat is een helofytenveld?

Een helofytenveld is een natuurlijk filtersysteem dat regenwater en soms afvalwater zuivert met moerasplanten. Helofyten zijn water- en moerasplanten die met hun wortels in de natte grond staan. De planten groeien in een afgebakend systeem op een laag zanderige bodem. Het water stroomt langzaam door deze doorlatende bodemlaag, en deeltjes met verontreinigingen zakken naar de bodem. Rond de wortels van de planten leven bacteriën die vervuiling uit het water afbreken. De planten brengen zuurstof naar hun wortels, zodat deze bacteriën goed kunnen werken. Zo wordt het water op een natuurlijke en energiezuinige manier schoon.

Waarvoor worden helofytenvelden gebruikt?

Helofytenvelden worden gebruikt voor het zuiveren van afvalwater bij bijvoorbeeld woningen of industrie. Soms liggen ze achter een rioolwaterzuivering, dan worden ze ook wel waterharmonica’s genoemd. Helofytenvelden kunnen ook regenwater zuiveren, bijvoorbeeld water met olie en zware metalen van straten en parkeerplaatsen.

Wat voor soorten helofytenvelden zijn er?

Er zijn verschillende soorten helofytenvelden, afhankelijk van hoe ze zijn opgebouwd. Hieronder lees je er meer over.

Horizontaal doorstromend helofytenfilter

Een horizontaal helofytenfilter is een eenvoudig systeem dat weinig onderhoud vraagt. Het is geschikt voor matig vervuild regenwater, bijvoorbeeld van wegen of parkeerplaatsen. Het water stroomt eerst het filter in, bijvoorbeeld via een septic tank. Daarna beweegt het water langzaam horizontaal door het filter. Tijdens deze stroom zakken vuildeeltjes naar de bodem. Een deel van het water zakt ook weg in een laag van zand of grind. De wortels van de moerasplanten en de bacteriën rond deze wortels breken de vervuiling af. Omdat dit systeem vaak geen pomp of drainageleiding nodig heeft, is dit type filter goedkoper en eenvoudiger dan andere zuiveringssystemen. Opgelet: dit filter is niet geschikt om sterk vervuild afvalwater heel schoon te krijgen.

Verticaal doorstromend helofytenfilter

Een verticaal helofytenfilter kan zowel vervuild regenwater als afvalwater zuiveren. Het systeem is ingewikkelder dan een horizontaal helofytenfilter. Dat komt doordat het water van boven naar beneden door het filter zakt. Het systeem heeft daardoor meer onderdelen en vraagt meer onderhoud. Meestal bestaat het uit een septic tank, een pompinstallatie en aan- en afvoerleidingen. Het water wordt gelijkmatig verdeeld, een paar centimeter boven en onder het zandoppervlak. Hier sijpelt het water door verschillende lagen langs de wortels. Rond deze wortels leven bacteriën die de vervuiling afbreken en het water zuiveren. Onderin het filter wordt het gezuiverde water opgevangen en afgevoerd door drainageleidingen.

Een verticaal helofytenfilter kun je op verschillende manieren aanleggen. Een filter kan bijvoorbeeld ook uit een lavabodem met wilgen bestaan, zoals het helofytenfilter in Reitdiep in Groningen.

Belucht verticaal helofytenfilter

Een belucht verticaal helofytenfilter kan sterk vervuild water zuiveren en beluchten, waardoor het water extra zuurstof krijgt. Denk aan water met resten van antivries op vliegvelden of afvalwater zonder zuurstof. Het werkt hetzelfde als een standaard verticaal filter, maar voegt actief extra zuurstof toe. Daardoor zuivert het filter beter, maar gebruikt het wel meer energie. Ook zijn de kosten voor materialen en onderhoud hoger. Omdat het filter compacter is dan een gewoon verticaal of horizontaal filter, is het geschikt voor stedelijke gebieden waar weinig ruimte beschikbaar is.

Vloeiveld

Een vloeiveld bootst een natuurlijk moerassysteem na. Het is een kunstmatig aanlegde, ondiepe waterstrook waarin het water langzaam door de water- of moerasplanten stroomt. Een vloeiveld is meestal 30 tot 80 centimeter diep en kan grote hoeveelheden licht vervuild water zuiveren. Vaak wordt een vloeiveld gebruikt als extra zuivering, vóór of na een horizontaal of verticaal helofytenfilter. Soms maakt het deel uit van een reeks maatregelen, ook wel een ‘treatment train’ genoemd. In zo’n reeks gaat het water eerst door een voorbezinking. Daarna stroomt het door het vloeiveld. Hier worden vuildeeltjes uit het water gefilterd en nemen planten vervuilende stoffen op.

Hoe helpt een helofytenveld om de omgeving klimaatbestendiger te maken?

Een helofytenveld draagt bij aan een betere waterkwaliteit en verkoeling tijdens hitte, en helpt tegen droogte.

Betere waterkwaliteit

Een helofytenveld helpt om de waterkwaliteit te verbeteren. Het veld zuivert regenwater en afvalwater op een natuurlijke manier en verwijdert daarbij stoffen zoals olie, metalen en organisch vuil. Daardoor komt er minder vervuiling in sloten, vijvers en in de bodem terecht. Zo verbetert het de kwaliteit van zowel het oppervlaktewater als het grondwater.

Wil je meer weten over de effecten van verschillende adaptatiemaatregelen op de waterkwaliteit? Bekijk dan het kennisdossier waterkwaliteit op dit kennisportaal.

Verkoeling bij hitte

Helofytenvelden zorgen voor koelte in periodes van hitte. Dat gebeurt door de verdamping van water en door de schaduw van de planten.

Minder droogte

Een helofytenveld kan ook helpen om droogte in een gebied te verminderen. Het gezuiverde water wordt namelijk opgeslagen en opnieuw gebruikt. Daardoor is er meer water beschikbaar in periodes van droogte. Dit water kan dan worden gebruikt voor irrigatie, zoals op Texel gebeurt. Daar wordt het gezuiverde water gebruikt om in de zomer het water van twee polders op peil te houden, ook als er lange tijd weinig regen valt.

Draagt een helofytenveld ook bij aan andere doelen?

Een helofytenveld draagt ook op andere manieren bij aan een fijnere leefomgeving. Hieronder lees je er meer over.

Meer biodiversiteit

Helofytenvelden bieden leefruimte aan veel verschillende dieren. De combinatie van ondiep water, vochtige oevers en moerasplanten trekt insecten en amfibieën aan. Vooral als de planten en begroeiing variëren, vergroot dat de biodiversiteit in de omgeving.

Minder ziekteverwekkers

Een helofytenveld helpt om ziekteverwekkers in water te verminderen. Tijdens het zuiveringsproces neemt het aantal schadelijke bacteriën sterk af, waaronder bacteriën uit de E. coli-groep. Tot deze groep behoort ook Clostridium botulinum, de bacterie die botulisme kan veroorzaken. Botulisme is gevaarlijk voor watervogels en kan ook risico’s opleveren voor mensen. Ook blijft het water in een helofytenfilter vaak in beweging. Hierdoor ontstaat minder snel stilstaand water, wat de kans op botulisme verder verkleint. Zo draagt een helofytenveld bij aan schoon water én aan een gezondere leefomgeving voor mens en dier.

Minder waterverbruik

Een helofytenveld maakt het mogelijk om afvalwater opnieuw te gebruiken. Het systeem zuivert het water, zodat je het kunt gebruiken voor bijvoorbeeld irrigatie of het doorspoelen van het toilet. Hierdoor is minder drinkwater nodig en kan volgens de Saniwijzer het totale waterverbruik gemiddeld met 30% worden verminderd.

Fijnere en gezondere leefomgeving

Helofytenvelden maken een gebied groener en prettiger om in te verblijven. Groen heeft een positief effect op de gezondheid. Mensen voelen zich vaak rustiger in een groene omgeving en kunnen beter omgaan met stress. Zo draagt een helofytenveld bij aan een fijnere en gezondere leefomgeving. Sommige helofytenvelden zijn ook geschikt voor recreatie, zoals de Erasmusgracht in Amsterdam. Je kunt hier door het helofytenveld wandelen.

Hoe goed kan een helofytenveld water zuiveren?

Een helofytenveld kan water zeer goed zuiveren. In Nederland gelden eisen voor het lozen van afvalwater. Bij een goed ontwerp en beheer kunnen helofytenvelden voldoen aan de strengste Nederlandse eisen voor de zuivering van huishoudelijk afvalwater (IBA-klasse III). Ze zijn vooral geschikt voor het verminderen van organisch vuil en ziekteverwekkers. Een helofytenveld kan tot 99 procent van de vervuiling uit het water verwijderen. In sommige situaties is het water daarna bijna net zo schoon als het water dat uit een rioolwaterzuivering komt.

Niet geschikt als drinkwater

Het gezuiverde water is niet geschikt als drinkwater. Hiervoor zijn extra technische installaties en continue monitoring nodig.

Verwijdering stikstof en fosfor

Het verschilt per situatie hoe goed een helofytenveld stikstof en fosfor kan verwijderen. Dit hangt af van factoren zoals temperatuur, de keuze van planten, het type substraat, de manier waarop het systeem is ingericht en hoe het wordt gebruikt. Elk helofytenveld heeft daardoor zijn eigen kenmerken en prestaties.

In de tabel hieronder zie je een vergelijking van hoe goed verschillende typen helofytenfilters stoffen zoals organische stof, stikstof en fosfor uit het water verwijderen.

Kan een helofytenveld ook negatieve effecten hebben?

Let bij de aanleg en het gebruik van helofytenvelden op de volgende aandachtspunten:

Kans op verstopping

Het filter kan na verloop van tijd dichtslibben door vuil en deeltjes. Daardoor neemt de werking af. Met goed onderhoud en monitoring kun je dit op tijd zien.

Geur en overlast

Bij verkeerd ontwerp of slecht beheer kan er geurhinder ontstaan. En als er langere tijd water in blijft staan, kan een helofytenveld aantrekkelijk zijn voor insecten, zoals muggen. Dit kun je voorkomen door stilstaand water te vermijden.

Veiligheid

Als een helofytenveld wordt gecombineerd met recreatie en je er bijvoorbeeld doorheen kunt wandelen, kunnen er onveilige situaties ontstaan en kan het filter beschadigd raken.

Kwetsbaar voor lage temperaturen

Bij lage temperaturen kan een helofytenveld minder goed werken. De biologische processen verlopen dan langzamer. Dat neemt niet weg dat helofytenfilters ook in het veel koudere Scandinavië populair zijn en goed blijven werken. Goede monitoring is daarbij wel belangrijk. Zo zie je op tijd of het systeem minder goed werkt en kun je bijsturen waar nodig.

Met welke indicatoren en meetmethodes kun je het effect van een helofytenveld meten?

Het effect van een helofytenveld kun je meten met de volgende indicatoren en methodes:

1. Waterzuivering: Je meet waterzuivering door het instromende water (influent) te vergelijken met het uitstromende water (effluent). Je kijkt hoeveel vervuiling er vóór en na het helofytenveld in het water zit. Dit druk je uit in een percentage. Hierbij kun je kijken naar specifieke stoffen, zoals stikstof en fosfor, PFAS of andere microverontreinigingen.
2. Hydraulisch effect: Dit gaat over de doorstroming, berging en werking van het systeem. Je kunt meten of het helofytenveld goed doorstroomt door het waterpeil te volgen en het debiet: de hoeveelheid water die in een bepaalde tijd langs een plek stroomt. Zo zie je of het water niet te snel of te langzaam door het systeem gaat. Dit helpt om verstopping op tijd ontdekken.
3. Biodiversiteit: Je meet de biodiversiteit door soorten te tellen, bijvoorbeeld met visuele tellingen, vangbakjes of wildcamera's. Vergelijk de resultaten met een nulmeting van vóór de aanleg of met een vergelijkbare locatie zonder helofytenveld. Zo zie je of het aantal soorten en het aantal dieren en planten zijn toegenomen.
4. Sociaal effect: Je meet het sociale effect door gesprekken of interviews met bewoners te voeren. Zo krijg je inzicht in hoe zij het helofytenveld ervaren. Je kunt vragen stellen over hoe ze het helofytenveld waarderen, of ze hem veilig vinden en of ze last hebben van stank of muggen. Als je deze uitkomsten vergelijkt met de situatie van vóór de aanleg, zie je wat het helofytenveld betekent voor de omgeving.

Zijn er voorbeelden van effectmetingen?

In het rapport ‘Afvalwaterproject Drielanden’ van STOWA en Saniwijzer (2016) wordt een praktijkonderzoek beschreven waarin de effecten van decentrale afvalwaterzuivering, waaronder helofytenfilters, zijn gemeten. Met metingen is onderzocht hoe goed deze systemen afvalwater zuiveren in de praktijk. Het rapport bevat de resultaten van deze effectmetingen.

Waar moet je op letten bij het ontwerp?

Een goed ontworpen helofytenveld is makkelijker te onderhouden en gaat langer mee. Hieronder vind je een aantal punten waar je op kunt letten bij het ontwerp:

Hoe groot moet een helofytenveld zijn?

Een helofytenveld vraagt vaak relatief veel ruimte. Daardoor is het niet altijd geschikt voor stedelijke of dichtbebouwde gebieden, al komen ze daar ook voor. De grootte hangt af van hoeveel water er moet worden gezuiverd en hoe schoon het water moet worden. Een systeem kan klein zijn, bijvoorbeeld voor één huishouden of bedrijf. Maar het kan ook groter worden aangelegd voor meerdere woningen of voor nabehandeling bij een rioolwaterzuivering.

Voor huishoudelijk afvalwater geldt als richtlijn dat een helofytenveld per persoon ongeveer 50 tot 100 liter water per dag kan zuiveren. De exacte capaciteit hangt af van de vervuiling van het water en het ontwerp van het systeem.

Grootte per persoon

Voor een woning heb je gemiddeld 3 m² per persoon nodig bij een horizontaal helofytenfilter en 5 m² per persoon bij een verticaal helofytenfilter. Dit betekent dat een huishouden van vier personen ongeveer 12 m² tuinruimte nodig heeft. Een belucht helofytenveld is compacter en kan al worden aangelegd met ongeveer 0,5 m² per persoon.

Diepte verschilt per type

Ook de diepte van het helofytenveld verschilt per type. Meestal is een verticaal helofytenfilter ongeveer 1,25 meter diep. Een horizontaal helofytenfilter heeft een maximale diepte van 60 centimeter. Dit komt doordat de wortels van de planten meestal niet dieper groeien.

Welke planten zijn geschikt?

Bij helofytenvelden worden vaak 6 planten per m² aangeplant. De meest gebruikte plant is riet (Phragmites australis). Riet is heel geschikt omdat het sterke wortels heeft en goed groeit in natte omstandigheden. De plant kan ook tegen sterk vervuild water. Maar je kunt ook voor de volgende plantensoorten kiezen:

• Gele lis (Iris pseudacorus) helpt bij het vasthouden van zwevende deeltjes in het water. Hierdoor kan het vuil naar de bodem zakken en wordt het water helderder. De bloemen geven een mooi beeld in het voorjaar, maar zijn minder mooi in de winter.
• Lisdodde (Typha soorten) groeit goed in ondiep water, maar ziet er ook minder mooi uit in de winter.
• Kalmoes (Acorus calamus) is een oeverplant met wortels die stoffen uit het water opnemen. De plant kan helpen bij het opnemen van zware metalen en het verminderen van vervuiling.
• Moerasspirea (Filipendula ulmaria) draagt bij aan het verminderen van voedingsstoffen zoals stikstof en fosfor. De plant zorgt ook voor variatie in de begroeiing.
• Pijlkruid (Sagittaria soorten) neemt voedingsstoffen op uit het water en helpt bij het verwijderen van organisch vuil. De plant groeit goed in ondiep water.

Verder kun je ook wilgen gebruiken, zoals in Reitdiep in Groningen is gedaan. Eigenlijk zijn wilgen geen helofyten, maar het systeem werkt op dezelfde manier.

Hoe ga je om met piekbelasting?

Helofytenvelden kunnen korte pieken regen- of afvalwater meestal goed verwerken. Denk aan extra watergebruik tijdens een evenement, zoals een festival, kermis of sporttoernooi. Het systeem kan zulke tijdelijke pieken opvangen zonder dat de werking direct slechter wordt. Maar soms komen pieken vaker voor, bijvoorbeeld pieken afvalwater bij restaurants in het weekend. Dan is het belangrijk om hier bij het ontwerp rekening mee te houden:

• Bypass: Dat kan bijvoorbeeld met een bypass: bij een hogere afvoer wordt een deel van het water om het helofytenfilter heen geleid, zodat het systeem niet overbelast raakt.
• Bufferput of buffertank: Een andere oplossing is een bufferput of buffertank, vooral bij kleinere helofytenvelden. Deze vangt tijdelijk extra water op en voert het water daarna geleidelijk af naar het helofytenveld. Zo voorkom je overbelasting en blijft de waterzuivering goed werken.

Hoe voorkom je dat de bodem vervuild raakt?

Bij de aanleg van helofytenfilters kun je folie gebruiken om te voorkomen dat vervuild afvalwater in de bodem terechtkomt. Als je een helofytenveld aan de onderkant waterdicht maakt, heb je een wortelbestendige folie nodig. Zo kunnen rietwortels er niet doorheen groeien. Kies bijvoorbeeld voor PB-folie, of voor een andere folie met een minimale dikte van 1 millimeter.

Waar kun je een helofytenveld aanleggen?

Een helofytenveld kun je op verschillende plekken aanleggen, zolang er voldoende ruimte is. Het systeem heeft namelijk meer oppervlak nodig dan een technische waterzuivering.

• Helofytenvelden worden vaak aangelegd bij bedrijven, bij rioolzuiveringen of naast parkeerplaatsen. Daar is meestal genoeg ruimte en kan vervuild regenwater direct worden gezuiverd. Een voorbeeld van natuurlijke rioolzuivering zijn waterharmonica’s. Ga naar het Informatiepunt Leefomgeving voor meer informatie.
• Je kunt een helofytenveld ook bij een woning aanleggen. Ga daarbij uit van ongeveer 12 m² tuinruimte voor een huishouden van 4 personen.
• Soms kan een helofytenveld ook op een dak worden aangelegd. Dit vraagt wel om een speciaal ontwerp en voldoende draagkracht van het gebouw.
• Verder zijn er experimenten gedaan met mobiele helofytenfilters die kunnen worden gebruikt tijdens grote evenementen.

Heb je een vergunning nodig?

Of je een vergunning nodig hebt voor een helofytenveld hangt af van wat voor water je zuivert en waar je het systeem aanlegt. De regels verschillen per situatie en per locatie.

• Zuivert het helofytenveld huishoudelijk of bedrijfsafvalwater? Dan is meestal een vergunning of melding nodig. Dat komt doordat het gezuiverde water wordt geloosd of hergebruikt. In deze gevallen is vaak het waterschap verantwoordelijk. Soms is ook toestemming van de gemeente nodig.
• Zuivert het helofytenveld alleen regenwater, bijvoorbeeld van daken, straten of parkeerplaatsen? Dan is een vergunning vaak niet nodig. Wel kunnen er regels gelden voor de aanleg. Dat geldt vooral als het water wordt geloosd op oppervlaktewater of als het systeem in de openbare ruimte ligt.

De regels kunnen per gemeente verschillen. Neem daarom al vroeg contact op met de gemeente en het waterschap. Zo weet je op tijd welke toestemmingen nodig zijn en voorkom je vertraging.

Waar vind je in Nederland helofytenvelden?

Op verschillende plekken in Nederland zijn er helofytenvelden te vinden. De afbeelding hieronder van de kaart op ClimateScan laat dat duidelijk zien. Ook kun je op ClimateScan voorbeelden vinden uit het buitenland.

In welke wijktypen vind je helofytenvelden?

Op het cirkeldiagram hieronder zie je in welke wijktypen de meeste helofytenvelden zijn aangelegd. Opvallend is dat je helofytenvelden in elk wijktype kunt tegenkomen. Relatief veel helofytenvelden vind je in vinex-, villa- en bloemkoolwijken. Daar lijken dus de beste kansen te zijn voor helofytenvelden.

Hoe past een helofytenveld in bestaande infrastructuur of ruimtelijke plannen?

Een helofytenveld vraagt vaak relatief veel ruimte. Daarom past dit systeem het beste in nieuwbouwplannen of herinrichtingsprojecten. Dan kun je het systeem vanaf het begin meenemen in het ontwerp. Dit neemt niet weg dat een helofytenveld ook goed in bestaande gebieden kan worden ingepast, bijvoorbeeld in groenzones, langs watergangen of op randen van bedrijventerreinen. Vroege afstemming met gemeente en waterschap helpt om het helofytenveld goed te laten aansluiten op bestaande infrastructuur en plannen.

Combineren met recreatie

Je kunt een helofytenveld combineren met recreatief gebruik als er weinig ruimte is, maar dit brengt ook risico’s met zich mee. Zo kunnen mensen in het water terecht komen en kan het filter beschadigd raken. Houd hier bij het ontwerp en het beheer rekening mee. Zorg voor een duidelijke grens tussen land en water, zodat mensen niet per ongeluk het filter in lopen. Het voorbeeld op de Erasmusgracht in Amsterdam laat zien hoe dit kan. Leid bezoekers met paden langs het gebied en maak het filter zelf niet toegankelijk.

Wat is een goed moment om een helofytenveld aan te leggen?

Maakt een helofytenveld deel uit van een bouwplan? Leg het veld dan bij voorkeur zo laat mogelijk in het bouwproces aan. In ieder geval als de zware werkzaamheden grotendeels voorbij zijn. Zo voorkom je schade en vervuiling door bouwwerkzaamheden.

Voor het aanplanten van riet zijn maart en april het meest geschikt. In deze periode kunnen de planten zich datzelfde jaar goed ontwikkelen. Aanplanten later in het seizoen is ook mogelijk, maar dan komt de groei later op gang.

Hoe zorg je dat een helofytenveld goed blijft werken?

Een helofytenveld blijft goed werken als je het systeem regelmatig onderhoudt en monitort. Het onderhoud bestaat uit twee onderdelen: groenbeheer en technisch onderhoud:

• Groenbeheer: Het riet wordt meestal eens per twee jaar gemaaid, vaak in delen. Het beste is om dat in het vroege voorjaar te doen, vóór het broedseizoen. Maai het riet tot een hoogte van 30 tot 40 centimeter boven het waterniveau. Houd rekening met mogelijke nachtvorst, omdat jonge rietplanten daar gevoelig voor zijn. Bij grote helofytenvelden kun je het maaien in fases uitvoeren. Zo blijft een deel van het oude riet staan, wat goed is voor vogels en andere dieren.
• Technisch onderhoud: Bij complexere systemen is ook technisch onderhoud nodig. Pompen en leidingen moeten jaarlijks worden gecontroleerd en soms worden schoongemaakt of vervangen. Zo blijft de aan- en afvoer van water goed werken.

Voorbehandeling van afvalwater

Zuivert het helofytenveld ook afvalwater? Dan kan een voorbehandeling belangrijk zijn. Het afvalwater stroomt eerst door een septic tank en vetvanger. Daar blijven vaste delen en vetten achter. Het voorbehandelde water wordt daarna een paar keer per dag over het rietbed verdeeld. Het zakt langs de wortels naar beneden en blijft ongeveer een week in het systeem. Onderaan voert een drainageleiding het gezuiverde water af naar oppervlaktewater of naar een opslag voor hergebruik.

Kwetsbaar voor chemische stoffen

Als afvalwater is aangesloten op een helofytenfilter, is het belangrijk om natuurlijke schoonmaakmiddelen te gebruiken. Chemische schoonmaakmiddelen en strooizouten kunnen het systeem verstoren. Stoffen zoals bleek of chloor kunnen de bacteriën doden die nodig zijn voor de zuivering.

Monitoring

Verder is monitoring van de waterkwaliteit belangrijk. Door regelmatig te meten zie je op tijd of het systeem minder goed werkt en kun je bijsturen als dat nodig is.

Wie is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud?

Wie verantwoordelijk is voor het beheer en onderhoud van een helofytenveld, hangt vaak af van de locatie en de eigenaar van het terrein. Meestal is dit de huiseigenaar of beheerder. Bij helofytenvelden in de openbare ruimte is vaak de gemeente of het waterschap verantwoordelijk.

Wat is de levensduur van een helofytenveld?

De levensduur van een helofytenveld is ongeveer 20 tot 30 jaar, maar dit hangt sterk af van het soort helofytenfilter en de onderdelen. Na verloop van tijd raakt het filtersysteem verzadigd met verontreinigingen en vastgelegde deeltjes uit het water. Daardoor werkt het veld minder goed. Het filter moet dan worden vernieuwd en vaak moet ook de grond worden vervangen.

Wat kost het om een helofytenveld aan te leggen?

De kosten voor het aanleggen van een helofytenveld verschillen per situatie. Belangrijke factoren zijn de locatie, de grootte van het systeem en het aantal aangesloten gebruikers. Een horizontaal helofytenveld is vaak goedkoper, doordat er minder onderdelen voor nodig zijn. Dat betekent ook minder onderhoud. Volgens berekeningen met de KBS Toolbox lopen de kosten voor een horizontaal helofytenfilter uiteen van €25 tot €125 per m². Gemiddeld liggen de kosten rond de €60 per m². Voor een complexer verticaal helofytenfilter liggen de kosten tussen de €50 en €250 per m². Gemiddeld komen de kosten voor aanleg uit op zo’n €125 per m².

Wil je de kosten van een helofytenfilter vergelijken met andere adaptatiemaatregelen? Bekijk dan het kostenoverzicht met gemiddelde aanlegkosten per maatregel.

Wat kost het beheer en onderhoud van een helofytenveld?

De kosten voor beheer en onderhoud verschillen per situatie, en hangen vooral af van de grootte van het systeem en het type helofytenfilter. Eenvoudige en meer natuurlijke systemen vragen meestal minder onderhoud en zijn daardoor goedkoper. De kosten voor het onderhoud liggen gemiddeld rond de € 3 per m².

Kun je voor de aanleg of het onderhoud subsidie aanvragen? Of kun je fiscale regelingen gebruiken?

Er zijn geen landelijke subsidies speciaal voor de aanleg of het onderhoud van een helofytenveld. Wel zijn er soms andere regelingen waar een helofytenveld onder kan vallen. Zo zijn er bij sommige gemeenten, waterschappen of provincies subsidies beschikbaar voor maatregelen die bijdragen aan circulaire watersystemen of een betere waterkwaliteit. Als een helofytenveld hieraan bijdraagt, kan het in aanmerking komen voor subsidie. Dit hangt af van het type filter je aanlegt, de locatie en het doel van de maatregel. Het advies is daarom om dit vooraf te bespreken met de gemeente of het waterschap.

Welke besparingen levert een helofytenveld op?

Een helofytenveld zuivert het water lokaal, waardoor er minder afvalwater naar het riool hoeft. Dat kan kosten besparen. Volgens Stimular betaalt een bedrijf gemiddeld €1,10 per m³ voor het afvoeren van afvalwater. Als een bedrijf door een helofytenveld 2.500 m³ minder water afvoert, bespaart het ongeveer €2.750 per jaar. Door deze besparing kan de terugverdientijd van een helofytenveld uitkomen op 4 tot 5 jaar. Bij een huishouden is de terugverdientijd gemiddeld 7 tot 10 jaar.

Voorbeelden op de voorbeeldenkaart van dit kennisportaal

• Waterzuivering bij Swinhavenkantoor in Zwijndrecht
• Het Kristalbad: de multifunctionele watermachine tussen Hengelo en Enschede

Andere voorbeelden

• Helofytenfilter thuis aanleggen [video op YouTube]
• Watervriendelijke wijk Boschveld in ‘s Hertogenbosch
• Helofytenfiter op Texel
• Helofytensloot in Dronten blijkt goed voor biodiversiteit
• Helofytenveld in het Sarphatipark in Amsterdam
• Helofytenveld in Cranevelt in Arnhem
• Rioolloze wijken, afvalwatersystemen in Groningen
• Rioolloos bouwen in Reitdiep

Websites

• ClimateScan
• Toolbox Klimaatbestendige Stad
• STOWA (2024) Waterkwaliteit | Webinar helofytenfilters [video op YouTube]
• Nieuwsbericht op Vanaf hier (november 2022) ‘Afvalwater zuiveren met moerasplanten: zo werkt een helofytenfilter’
• Vogelbescherming: Helofytenfilter
• Saniwijzer: helofytenfilter
• Saniwijzer: hergebruik van gezuiverd grijs water
• Stichting Stimular: helofytenfilter voor eigen afvalwaterzuivering

Literatuur

• Roest, K. (2018). Factsheet: Helofytenfilter. Kennisactieprogramma Water.
• Dotro, G. et al. (2017). Treatment wetlands. IWA Publishing.
• Schilperoort, R. (2017) Effectiviteitsvergelijking helofytenveld: Behandeling hemelwater of rwzi-effluent?. Stichting RIONED & Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA). STOWA-rapport nr. 2017-49.
• Moinier, S. (2013) Constructed wetlands redefined as functional wetlands. Deltares.
• Rombout, J. (2007). Verkenning van de kennis van ontwerp, aanleg en beheer van zuiverende regenwatersystemen: zuiverende voorzieningen regenwater. STOWA-rapport nr. 2007-20.