Gouda verlaagt het waterpeil om de verzakkende binnenstad te beschermen

Dobberen op het veen

De meeste woningen in de binnenstad zijn ongefundeerd. Die huizen dobberen als het ware op de veenlaag in de bodem, weten beleidsadviseurs Jan Prinsen en Sanne de Witte van de gemeente Gouda. Gemiddeld zakt de bodem in de binnenstad elk jaar met 3 millimeter. Dat komt omdat de zachte veengrond bedekt is met vier tot vijf meter zand en puin. Tel daarbij de bebouwing op en het veen zakt weg onder het gewicht van de stad. Dat ging heel lang goed: Gouda bestaat al ruim 750 jaar. “Maar nu gaat het echt niet meer,” zegt Jan. “Er is bijvoorbeeld een gracht waar het water even hoog staat als de bovenkant van de kademuur.”

Hevige buien zijn een bedreiging

Het grondwater en het water in de grachten staan nu zo hoog, dat het water bij hoosbuien geen uitweg meer vindt. Dan lopen straten en woningen onder en ook kan het riool het niet aan. “En we verwachten door klimaatverandering intensere buien,” vertelt Sanne. Met Europese subsidie van LIFE-IP Klimaatadaptatie heeft de gemeente samen met het Hoogheemraadschap van Rijnland een monitoringsplan gemaakt als onderdeel van het project ‘Gouda Stevige Stad’. “De doelen van dit project zijn: woningen droger krijgen en ruimte in het watersysteem creëren om hoosbuien te kunnen opvangen.”

Grondwaterpeil verlagen

Het plan is om het grondwaterpeil te verlagen met 25 centimeter in vijf jaar tijd, stapsgewijs en in een deel van de binnenstad. Daarnaast pakt de gemeente het rioolsysteem aan en bouwt het waterschap twee peilscheidingen (een soort dam) en een gemaal om het waterpeil in slechts één deel van de binnenstad te kunnen verlagen.

Monitoren en leren

“Er is 50 jaar niets gedaan aan de verlaging van de grondwaterstand om funderingen op houten palen te beschermen. Met dit project maken we een peilverlagingsinhaalslag in het laagst gelegen, meest urgente deel van de binnenstad,” zegt Jan. De paar panden op houten palen worden op een andere manier beschermd. “Na de afronding van dit project en de monitoring ervan, kunnen we kijken hoe we in de toekomst de hele stad steviger kunnen maken.” Het monitoren van het grondwaterpeil en de bodemdaling is essentieel in het project. “We gaan de grondwaterstanden van het hele gebied monitoren,” aldus Sanne. “We bekijken wat de waterpeilverlaging doet met de grondwaterstand en de versnelling van de bodemdaling,” vult Jan aan.

‘Eerst zien dan geloven’

Naast technische maatregelen en monitoring, heeft de gemeente Gouda ook veel aandacht voor het contact met bewoners. “Mensen zijn bezorgd,” vertelt Jan. “En terecht: het is hun eigen woning en we weten nog niet precies wat er gaat gebeuren na het verlagen van het waterpeil. Het is allemaal theoretisch goed berekend, maar mensen zijn bang voor de gevolgen in de praktijk. Ze willen dat het waterpeil daalt, want ze hebben last van vocht. Tegelijkertijd zijn de panden ondiep gefundeerd. Als de maatregelen ongelijke zettingen veroorzaken, zouden scheuren in hun huis groter kunnen worden. Volgens experts is dat niet het geval, maar probeer dat maar eens uit te leggen. Inwoners zeggen: ‘Eerst zien en dan geloven.’”

Communicatie met bewoners

Daarom is communicatie met bewoners een belangrijk onderdeel van het project Gouda Stevige Stad. Alle bewoners worden via nieuwsbrieven en informatieavonden op de hoogte gehouden. En ze kunnen met specifieke vragen over hun eigen woning terecht bij het regionale Funderingsloket Groene Hart. Daarnaast zijn in het monitoringsplan niet alleen de grondwater- en bodemmetingen opgenomen, maar ook kijken ze bij bewoners of de vochtproblemen in huis daadwerkelijk afnemen. Inmiddels heeft het projectteam enquêtes afgenomen bij bewoners om de huidige situatie in kaart te brengen, als  nulmeting. Na de start van de waterpeilverlaging (vanaf 2027) blijven ze bij bewoners controleren.

Unieke samenwerking

Er zijn veel partijen nodig om dit project van de grond te krijgen. Hoewel een waterschap meestal gericht is op het watersysteem in het buitengebied, is het wel verantwoordelijk voor het oppervlaktewater in het bebouwd gebied. Sanne: “Het waterschap gaat hier ook over het waterpeil in de grachten. Dus als we dat willen verlagen, kunnen alleen zij dat doen.” De gemeente is verantwoordelijk voor het grondwaterpeil onder de stad. En de bewoners gaan over het waterpeil in de grond op hun eigen terrein. “We hebben iedereen nodig om dit te kunnen doen,” zegt Jan. “Het is echt uniek dat we binnen het stedelijk gebied op zo’n manier samenwerken met het waterschap en dat we dit project voor elkaar kunnen krijgen.”

Landelijke aanpak bodemdaling en funderingsproblemen

Gouda is niet de enige stad waar bodemdaling en funderingsproblemen spelen. In het Kaderplan Bodemdaling Binnenstad staat dat de helft van alle gemeentes in Nederland te maken heeft met bodemdaling in stedelijk gebied. Daarom is er ook een landelijke aanpak van deze problematiek met het Platform Slappe Bodem en het Kenniscentrum Bodemdaling en Funderingen (KBF) als belangrijke pijlers.

De Experience Bodemdaling

Gemeentes, waterschappen, provincies en bedrijven kunnen bij het KBF terecht met hun vragen. Ook kunnen ze de Experience Bodemdaling gebruiken, waar partijen in gesprek gaan over bodemdalingsvraagstukken aan de hand van filmpjes en een grote ronde gesprekstafel waarop je kaartmateriaal kunt projecteren. Dit landelijke kenniscentrum is gevestigd aan de Markt in Gouda, op een plek waar de bodem daalt. Een peilstok geeft aan waar de Markt 100 jaar geleden lag, nu en over 100 jaar: een verschil van 60 centimeter.

Foto's: Gemeente Gouda