Gras en planten

Hoe helpen gras en planten om de omgeving klimaatbestendiger te maken?

Gras en planten zorgen voor verkoeling bij hitte en helpen wateroverlast tegengaan.

Verkoeling bij hitte

Gras en planten zorgen op twee manieren voor verkoeling:

1. Verdamping
   Planten nemen water op met hun wortels. Dat water verdampt via de bladeren. Dit heet transpiratie. Verdampen kost energie en die energie halen planten uit de omgeving. Daardoor blijft er minder energie over om de grond en de lucht op te warmen. Zo zorgt verdamping er indirect voor dat de omgeving minder heet wordt.
2. Minder warmte opnemen
   Gras en planten hebben een hoger albedo dan steen en asfalt. Dat betekent dat ze meer zonlicht terugkaatsen en minder warm worden. Daardoor geven ze minder warmte af aan de omgeving. Vooral ’s nachts is dit effect groot. Stenen die overdag zijn opgewarmd stralen die hitte ’s nachts weer uit. Planten gebruiken de warme die ze opnemen als energie en stralen door hun lagere albedo minder warmte uit. Daardoor is het ’s nachts op plekken met veel groen koeler dan op plekken met veel stenen.

Minder wateroverlast

Gras en planten helpen ook om wateroverlast te verminderen. Bladeren en stengels vangen een deel van de regen tijdelijk op voordat die de grond bereikt. Zo komt al het regenwater niet in één keer op straat of in het riool terecht. En de regen die op de bodem onder de planten valt, zakt makkelijker weg dan bij tegels of asfalt. Een deel verdampt later weer, waardoor er opnieuw ruimte ontstaat in de bodem om water op te slaan. Zo krijgt het riool minder water in één keer te verwerken. Dat verkleint de kans op plassen en wateroverlast bij hevige buien.

Dragen gras en planten ook bij aan andere doelen?

Gras en planten helpen niet alleen tegen hitte en wateroverlast, maar dragen ook bij aan de biodiversiteit en leefbaarheid. Hieronder lees je er meer over.

Meer biodiversiteit

Hoe meer gras en verschillende soorten planten er in de stad staan, hoe meer insecten, vogels en andere dieren er kunnen leven. De biodiversiteit neemt dan toe. Wil je weten welke planten bij jou in de buurt groeien? Gebruik dan de florafaunaverkenner.

Betere leefbaarheid

Gras en planten maken de stad groener en fijner om in te wonen. Ze zorgen voor een gezondere en aantrekkelijkere leefomgeving. Ze helpen het welzijn van bewoners te verbeteren en zorgen ervoor dat bewoners hun leefomgeving meer waarderen. Uit de Factsheet Groen en Zorg van Wageningen University and Research blijkt dat groen mensen stimuleert om vaker naar buiten te gaan en meer te bewegen.

Hoe effectief zijn planten en gras voor het verminderen van wateroverlast?

Gras en planten zorgen er op verschillende manieren voor dat de bodem meer water kan opnemen. De wortels van planten maken de bodem losser. Daardoor ontstaat er ruimte waarin het regenwater kan wegzakken. Dit heet infiltratie en zorgt ervoor dat je op een plek minder snel wateroverlast krijgt. Gras en planten laten ook plantenresten achter in de bodem. Die maken de bodem minder compact. Daardoor zakt meer water de grond in, in plaats van dat het over straat wegstroomt.

In stedelijk gebied zakt er bij gras gemiddeld 344 mm regenwater per uur de grond in. Dit kan variëren van 50 tot 1400 mm water per uur. Bij asfalt is dat maar 3 tot 10 mm per uur. Dit blijkt uit onderzoek van Boogaard e.a. (2026).

Hoe effectief zijn gras en planten voor het tegengaan van hitte?

Hieronder lees je hoe koel gras blijft tijdens hitte en welk effect gras en planten hebben op de gevoelstemperatuur en luchttemperatuur.

Hoe koel blijft gras bij hitte?

Gras wordt veel minder heet dan bijvoorbeeld beton. Het slaat namelijk bijna geen warmte op: het gebruikt de zonne-energie of kaatst die terug. Aan het eind van een warme middag zijn beton en tegels al snel 20 tot 30 °C warmer dan gras. Kunstgras wordt zelfs tot 40 °C warmer. 's Avonds en 's nachts koelt gras verder af: tot 5 à 15 °C onder de luchttemperatuur. Beton blijft nog urenlang zo’n 20 °C warmer dan gras. Let op: bij droogte verdampt gras tot de helft minder water. Uit onderzoek van Gill e.a. (2013) blijkt dat het oppervlak dan 15 °C warmer kan worden dan bij gras dat niet is uitgedroogd.

Meer over hoe koel gras blijft bij hitte, kun je lezen in Deolu-Ajayi e.a. (2024), Cocolo e.a. (2018) en Armson e.a. (2012).

Verkoelend effect op de luchttemperatuur

De luchttemperatuur kan door gras en planten dalen met ongeveer 0,1 °C tot 3,5 °C. Hoeveel precies, verschilt sterk per plek. Dit hangt af van de hoeveelheid groen, hoe het groen is verdeeld over de plek waar het is aangelegd, en hoe vochtig de lucht in de omgeving is. Zo is het effect op kleine stukken groen in stedelijk gebied beperkt. Uit metingen van Klok e.a. (2019) bleek de lucht boven grasvelden in Amsterdam ongeveer 1 °C koeler dan boven tegels en asfalt.

Verkoelend effect op de gevoelstemperatuur

Gras en planten hebben weinig invloed op de gevoelstemperatuur. Ze geven namelijk geen schaduw, dus de zon blijft direct op mensen schijnen. Door de hoge albedo van gras kan het soms zelfs iets warmer aanvoelen dan op asfalt. Alles bij elkaar daalt de gevoelstemperatuur door gras en planten gemiddeld ongeveer 1 °C, met een maximale daling van 5 °C. Volgens metingen van Klok e.a. (2019) voelde het bij grasvelden maximaal 4 °C koeler aan dan bij tegels en asfalt.

Hoe meet je het effect van gras en planten?

Het effect van gras en planten kan je meten door te kijken naar infiltratie en verdamping.

Meet hoe snel regenwater infiltreert

Om wateroverlast tegen te gaan, moet water in de bodem kunnen zakken. Bij gras kun je met een cilinder meten hoe snel dat gebeurt. Hiervoor sla je een cilinder in de grond en pomp je daar water in. Daarna meet je hoelang het duurt voordat het water in de bodem is gezakt.

Meet hoeveel water planten verdampen

Je kunt de verdamping van gras en planten berekenen. Daarvoor gebruik je de temperatuur, de zonnestraling, de wind en de luchtvochtigheid. De gewasweerstand speelt daarbij een grote rol. Dat is een maat voor hoe makkelijk een plant water verdampt. Die maat verschilt per plantensoort. Ook de hoeveelheid vocht in de bodem heeft invloed. Je kunt de verdamping ook direct meten met lysimeters. Dat zijn bakken met grond en planten die je kunt wegen. Zo houd je precies bij hoeveel water er verdampt.

Zijn er voorbeelden van effectmetingen?

Voorbeelden van effectmetingen:

• Klok e.a. (2019): Onderzoekers deden effectmetingen in Amsterdam, naar het effect van grasvelden en verharde oppervlakken op de luchttemperatuur en gevoelstemperatuur. Hieruit bleek dat gras maar beperkt kan bijdragen aan een koelere stad: de luchttemperatuur nam met maximaal 1 °C af en de gevoelstemperatuur met maximaal 4 °C. Een maatregel die wel echt verkoelend werkt, is schaduw creëren.
• Deolu-Ajayi e.a. (2024): de WUR heeft de verkoelende effecten van verschillende grassoorten gemeten. Hieruit bleken Rietzwenkgras en een parkmengsel het beste tegen droogte te kunnen. Verder bleek dat beton en tegels veel meer opwarmen dan gras. Het verschil was soms wel 20 tot 30 °C.

Waar moet je op letten bij de aanleg?

Hoe meer gras en planten er zijn, hoe meer verkoeling ze geven. Bij meer groen daalt de luchttemperatuur, de warmte die de omgeving uitstraalt en de gevoelstemperatuur. Houd bij de aanleg deze vuistregel aan: 10 procentpunt extra groen zorgt voor ongeveer 0,5 °C verkoeling. Gaat een wijk bijvoorbeeld van 20% naar 30% groen? Dan daalt de luchttemperatuur met ongeveer 0,5 °C. Meer hierover kun je lezen in het onderzoek van Steeneveld e.a. (2011).

Op welke plek koelen gras en planten het best?

Niet alleen de hoeveelheid groen is belangrijk, maar ook de plek waar het staat. Uit onderzoek van Lee e.a. (2016) blijkt dat het volgende: in een straat die van oost naar west loopt, koelt groen aan de noordkant meer af dan aan de zuidkant. Dat komt doordat de noordkant de zonnige kant is. Daar krijgen planten meer zon en verdampen ze meer water. En verdamping zorgt voor verkoeling. Hoe goed groen tegen hitte werkt, hangt af van schaduw, de windrichting en hoe de straten zijn ingedeeld.

Welke grassoort verkoelt het meest?

Volgens metingen van Deolu-Ajayi e.a. (2024) verkoelt rietzwenkgras het best. Op de tweede plaats staat Engels raaigras.Dit geldt vooral bij droogte. Als het gras uitgedroogd was, bleef rietzwenkgras tot 10 °C koeler dan andere grassoorten. Als er genoeg water is, verkoelen de meeste grassoorten ongeveer even goed. Veldbeemdgras en roodzwenkgras kunnen het slechtst tegen droogte. Let op: de onderzoekers hebben van elke soort maar één ras getest. De resultaten gelden dus niet automatisch voor alle rassen van een soort.

Hoe vaak moet je gras en planten water geven?

Het is belangrijk dat gras voldoende water krijgt. Uit het onderzoek van Deolu-Ajayi e.a. (2024) blijkt dat droog gras tot 25°C warmer is dan gras dat water heeft gekregen. Het verkoelend effect kan ongeveer de helft kleiner worden. Heel droog gras koelt bijna niet meer af, net als kale grond. Gras heeft dus regelmatig water nodig om goed te kunnen verkoelen. Dat water kan van regen komen, maar in droge periodes kun je ook zelf water geven. Gras heeft ongeveer 10 tot 25 mm water per week nodig om gezond te blijven. De waterbehoefte van planten verschilt sterk per soort. Kleine planten hebben meestal evenveel water nodig als gras. Grote planten kunnen wel 100 mm water per week nodig hebben.

Hoe moet je een grasveld onderhouden?

Volgens Milieucentraal is het bij het onderhoud van een grasveld belangrijk dat je niet vaak maait. Gebruik ook liever geen mest en gebruik zo min mogelijk drinkwater en sproei bij voorkeur in de ochtend, zodat het water niet te snel verdampt. Meer tips vind je op de website van Milieucentraal.

Wat kost de aanleg van gras en planten?

De kosten voor de aanleg van gras, inclusief tegels weghalen, lopen uit elkaar van zo’n €5 tot €50 per m². De kosten voor de aanleg van planten lopen nog meer uit elkaar. Grote planten zijn meestal duurder. Maar ze geven ook meer verkoeling op hete dagen. Kleine planten zijn meestal goedkoper. Zij moeten nog groeien en hebben daarom meer onderhoud nodig.

Wat kost het beheer en onderhoud?

Het onderhoud van gras kost ongeveer €1 per m² per jaar. Hoe meer gras je aanlegt, hoe lager de kosten per m². De onderhoudskosten van planten verschillen sterk. Dat hangt af van de soort plant en van de grootte. Een grotere plant kost meer in aanleg, maar minder in onderhoud omdat hij grotere wortels heeft om water uit de grond te halen. Ook kan je regenwater uit bijvoorbeeld een regenton gebruiken om de kosten te verlagen.

Welke baten leveren gras en planten op?

Gras en planten hebben geen directe financiële voordelen. Wel helpen ze mee om de kans op wateroverlast te verkleinen, waardoor ook de kans op financiële schade door wateroverlast kleiner wordt. Verder maken ze de leefomgeving aantrekkelijker en dragen ze bij aan de biodiversiteit. En het oppervlak wordt minder heet.

Zijn er subsidiemogelijkheden?

In veel gemeenten kun je subsidie aanvragen om tegels uit je tuin te halen en te vervangen door planten. Hoeveel geld je krijgt, verschilt per gemeente. Informatie over groene subsidies vind je op de website van Groenesubsidiewijzer. Veel gemeenten organiseren ook acties om bewoners te helpen hun tuin en buurt te vergroenen. Een voorbeeld is de tegeltaxi. Die haalt tegels bij je thuis op, zodat je ze niet zelf hoeft weg te brengen. Of een plantenuitdeelactie: je krijgt dan een plant als je een tegel inlevert. Kijk op de website van je gemeente welke acties er bij jou in de buurt zijn.

Voorbeelden van gras en planten in stedelijk gebied op dit kennisportaal

• Groene gracht Zuidas: om wateroverlast bij extreme buien tegen te gaan heeft de gemeente Amsterdam in de Prinses Irenestraat over de lengte van de hele straat een ‘groene gracht’ aangelegd: een verlaagde strook met gras, verschillende planten en bomen. Deze groene gracht infiltreert water, zorgt voor koelte op hete dagen en draagt bij aan de biodiversiteit.
• Klimaatadaptatie en biodiversiteit op bloemrijk bedrijventerrein in Tilburg: op bedrijventerrein Loven in Tilburg zijn bloemrijke bermen aangelegd voor meer biodiversiteit.

Andere voorbeelden van gras en planten in stedelijk gebied

• Eetbare planten voor spelende kinderen in Amsterdam-Oost: In de wijk Watergraafsmeer komen midden op het Mariotteplein twee hagen met allemaal eetbare planten. Denk aan framboos, jostabes, kruisbes, loganbes, rode bes, taybes en zwarte bes. Het doel is dat alle kinderen uit de buurt hiervan kunnen eten. De hagen dragen ook bij aan een grotere biodiversiteit.

Websites en tools

• De website van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) geeft informatie over invasieve planten die schadelijk zijn.
• Gezonde snoephagen voor spelende kinderen op het Mariotteplein in Amsterdam
• MilieuCentraal over het maken van een levendig grasveld
• Toolbox Klimaatbestendige Stad

Nederlandstalige literatuur

• Geertsema, W., van Eekeren, N., Janssen, P., Visser, T., Geerts, R. H. E. M., & Stip, A. (2024). Kruidenrijk grasland: balanceren tussen biodiversiteit en productie. Web publication/site, Nature Today.
• Groenendijk, P., Schipper, P., Hendriks., R., van den Akker, Jan. & Heinen, M. (2017) . Effecten van verbetering bodemkwaliteit op waterhuishouding en waterkwaliteit. Deelstudeis Goede Grond voor een duurzaam watersysteem. STOWA.
• Kolen, B., Dekker, G., Honingh, D. & van hamel, A. (2022). Integrale Risicoanalyse voor Wateroverlast: Een verkenning.
• Van der Schoot, J.R., & Dekkers, M.S. (2021). Bevindingen 1e jaar PPS Grasvelden, Klimaat & Biodiversiteit. Werkpakket koolstofvastlegging in grasvelden. Wageningen University & Research.

Engelstalige literatuur

• Armson, D., P. Stringer, and A. R. Ennos (2012). The effect of tree shade and grass on surface and globe temperatures in an urban area. Urban Forestry & Urban Greening 3, 245-255.
• Boogaard et al. (2026). Evaluating the efficiency of permeable pavement: Grass-filled pavers in The Netherlands
• Causarano, H. J., Franzluebbers, A. J., Reeves, D. W., Shaw, J. N., & Norfleet, M. L. (2005). Potential for soil carbon sequestration in cotton production systems of the southeastern USA. In: Proceedings of the Beltwide Cotton Conference, New Orleans Louisiana (pp. 2492-2499).
• Coccolo, S., Kämpf, J., Mauree, D., & Scartezzini, J. L. (2018). Cooling potential of greening in the urban environment, a step further towards practice. Sustainable Cities and Society, 38, 543-559.
• Deolu-Ajayi, A ., van der Werf, A.,Mossink, L. (2024).Characterising turf grass adaptation to drought and heat and assessing its potential cooling effect. Wageningen University & Research.
• Gill, S. E., Rahman, M. A., Handley, J. F., & Ennos, A. R. (2013). Modelling water stress to urban amenity grass in Manchester UK under climate change and its potential impacts in reducing urban cooling. Urban forestry & urban greening, 12(3), 350-358.
• Klemm, W., Heusinkveld, G, B., Lenzholzer, S., Jacobs, H, M. (2015). Psychological and physical impact of urban green spaces on outdoor thermal comfort during summertime in The Netherlands. Building and Environment 83, 120-128.
• Klok, L., Rood, N., Kluck, J. et al (2019). Assessment of thermally comfortable urban spaces in Amsterdam during hot summer days. Int J Biometeorol 63, 129–1413.
• Lee, H., Mayer, H., & Chen, L. (2016). Contribution of trees and grasslands to the mitigation of human heat stress in a residential district of Freiburg, Southwest Germany, Landscape and Urban Planning, Volume 148, 0169-2046.
• Oke T.R. (1978). Boundary Layer Climates. Methuen and Co Ltd., London.
• Steeneveld, G.J., Koopmans, S., Heusinkveld, B.G., Van Hove, L.W.A., Holtslag, A.A.M. (2011). Quantifying urban heat island effects and human comfort for cities of variable size and urban morphology in the Netherlands. J. Geophys. Res., 116, D20129.
• Takebayashi, H., & Moriyama, M. (2009). Study on the urban heat island mitigation effect achieved by converting to grass-covered parking. Solar Energy, 83(8), 1211-1223.
• Whitford, V., Ennos, A. R., & Handley, J. F. (2001). "City form and natural process" - indicators for the ecological performance of urban areas and their application to Merseyside, UK. 7(2), 91-103.