Vitale functies, processen en kritieke voorzieningen

Om een beeld te krijgen van de maatschappelijk ontwrichtende gevolgen van extreme weersgebeurtenissen, is het essentieel om inzicht te krijgen in de kwetsbaarheid van vitale functies, zoals elektriciteit, gas en ICT voorzieningen. De exacte risico’s, gevolgen en impact van uitval zijn vooral bekend bij de vitale aanbieders van deze functies. Als (lokale) overheid kun je de dreiging door klimaatverandering inventariseren, zoals beschreven staat in het onderdeel ‘Bepalen van dreigingen’. Deze inzichten, bijvoorbeeld in de kans op bepaalde waterdieptes, bodemdaling, kwel of verzilting, kunnen vitale aanbieders gebruiken om de gevolgen en risico’s voor hun functies in beeld te brengen.

Rol van vitale aanbieders

Vitale aanbieders zijn in Nederland zelf verantwoordelijk voor hun vitale netwerken en ook voor de processen die van deze netwerken afhankelijk zijn. Hiervoor bestaat in Nederland de Aanpak Vitaal. Vitale aanbieders moeten vanuit verschillende sectorwetgevingen al in kaart brengen welke risico’s ze lopen. Veel van hen hebben dat al gedaan voor de waterrisico’s, maar voor de risico’s van hitte en droogte nog erg weinig. Vanuit de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) ontstaat nu de wettelijke plicht voor ministeries en vitale aanbieders om de impact van klimaatverandering op hun vitale processen in kaart te brengen. Vitale aanbieders zullen dus ook zelf stresstesten gaan uitvoeren om dit goed te kunnen doen. Voor het bepalen van klimaatrisico’s voor hun functies kunnen zij gebruik maken van de Handreiking Klimaatbestendige Vitale Infrastructuur. Er is nog geen afspraak gemaakt over hoe zij deze informatie kunnen delen met lokale overheden, zodat die ook een beeld kunnen krijgen van de uitvalrisico’s.

Voor lokale overheden is het daarbij goed om zich te realiseren dat er naast weersextremen ook andere oorzaken zijn die uitval van vitale functies kunnen veroorzaken. Denk aan ontregeling van telecom door een interne storing of door een cyberaanval. Bij de selectie van vitale processen waarvoor in de stresstest gevolgen moeten worden geanalyseerd, is het vooral belangrijk om te bepalen wat je als overheid (om welke reden dan ook) wilt beschermen als daarvoor essentiële vitale functies uitvallen. Hier ga je dan verder op in tijdens de risicodialoog en het opstellen van de uitvoeringsagenda met maatregelen. Bespreek daarin ook hoe je voorkomt dat bepaalde beleidsambities, zoals voor nieuwbouw, risico’s creëren of vergroten.

Vitale sectoren of kritieke voorzieningen

Geadviseerd wordt om gevolgen te analyseren voor door de veiligheidsregio’s aangemerkte vitale sectoren en kritieke voorzieningen. De lijst daarvan is afgeleid van de sectoren die als vitaal zijn aangemerkt in de Aanpak Vitaal en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) van het Nederlandse ministerie van Justitie en Veiligheid, en is aangevuld met ervaringen uit de veiligheidsregio’s:

1. Energie
2. Digitale infrastructuur
3. Beheer van ICT-diensten
4. Waterketen
5. Keren en beheren
6. Vervoer
7. Chemisch en nucleair
8. Bankwezen
9. Infrastructuur voor financiële markt
10. Openbare orde, veiligheid en defensie
11. Overheid
12. Volksgezondheid
13. Ruimtevaart
14. Productie, verwerkingen distributie van levensmiddelen
15. Afvalverwerking
16. Onderwijs en kinderopvang
17. Cultuur en cultureel erfgoed

Uitgangspunt is om voor de sectoren en voorzieningen op bovenstaande lijst te bepalen of deze geraakt worden door een klimaatdreiging.

Wateroverlast en overstroming

Of een waterdiepte die ontstaat bij wateroverlast of overstroming (oftewel de dreiging) gevolgen heeft voor sectoren en voorzieningen, wordt in hoge mate bepaald door de zogenaamde ‘uitvalhoogte’. Binnen een onderzoek van NKWK is samen met een selectie van vitale aanbieders een Bibliotheek kritieke uitvalhoogte (xlsx, 46 kB) opgesteld, waarin ook het effect van uitval en de geschatte herstelduur is opgenomen. Deze generieke informatie kan worden gebruikt om een eerste inschatting te maken van het functieverlies. Vitale aanbieders hebben mogelijk exactere informatie en kennis over de gevoeligheid van hun assets, en voeren zelf stresstesten uit waarbij ook naar cascade effecten van functieverlies wordt gekeken. Deze cascade effecten kunnen tot ver buiten een door overstroming of wateroverlast getroffen gebied reiken. Het is daarom aanbevelenswaardig om met die aanbieders af te stemmen hoe gevolgen worden bepaald, en resultaten te vergelijken.

In de Bovenregionale stresstest wateroverlast worden ook de gevolgen bepaald van uitval van vitale sectoren en kritieke voorzieningen. Het is zinnig om contact op te nemen met de Provincie, de coördinerende partij van de Bovenregionale stresstest, en na te gaan welke vitale sectoren en kritieke voorzieningen al zijn geanalyseerd in de Bovenregionale stresstest. De resultaten daarvan bieden aanvullende inzichten, of kunnen herbruikbaar zijn in de DPRA stresstest.

Droogte

Droogte bedreigt via daardoor ontstane verschilzettingen, wegen en rioleringen. De Klimaatschadeschatter biedt een methode om een schatting te maken van de daardoor veroorzaakte gevolgschade. De methode gebruikt satellietdata, lokale kennis en ervaringen uit droge jaren als 2018 en 2022 om na te gaan of in een gebied zetting optreedt die wordt versterkt door droogte. Als dat zo is, is de verwachting dat de schade aan rioleringen en de onderhoudskosten aan wegen toenemen door klimaatverandering.

Hitte

Beweegbare bruggen zijn vitale objecten die wegens uitzetting door hitte kunnen uitvallen. Ga daarom na of er in het gebied beweegbare bruggen zijn, en of deze gevoelig zijn voor falen door hitte. Ervaringen uit recente warme perioden bieden daarvoor een concreet startpunt. Bruggen die al eens faalden, zullen dat door klimaatverandering vaker gaan doen.