Fonteinen

Wat is een fontein?

Een fontein is een installatie die water in de lucht spuit, meestal met behulp van pompen en sproeiers. Ze bestaan in allerlei soorten en maten. Van een klein spuitertje in een vijver tot een heel plein waar het water vanuit de grond omhoog spuit. Je vindt ze vaak op pleinen, in parken of in winkelgebieden. Mensen blijven er graag even staan of zitten. Een fontein maakt een stad mooier en prettiger, onder meer omdat hij voor verkoeling zorgt.

Hoe helpen fonteinen om de omgeving klimaatbestendiger te maken?

Een fontein koelt de lucht af doordat water verdampt. De fontein verspreidt het water in kleine druppels. Zo komt het water op veel plekken met de lucht in contact en verdampt het sneller. Bij verdamping haalt het water warmte uit de lucht. Daardoor wordt het koeler in de buurt van de fontein. Hoe kleiner de druppels, hoe meer water er verdampt en hoe sterker de lucht afkoelt. Je merkt dit vooral dicht bij de fontein. Alleen op die plek is er verkoeling. Het verkoelend effect werkt het beste als de lucht droog is en er genoeg wind staat.

Draagt een fontein ook bij aan andere doelen?

Naast het tegengaan van hitte, draagt een fontein ook bij aan allerlei andere doelen. Hieronder lees je daar meer over.

Meer leefbaarheid

Mensen zitten of staan graag bij een fontein. Hierdoor werkt het ook als ontmoetingsplek. Het biedt ruimte voor ontspanning en kinderen kunnen er spelen. Dat draagt bij aan een prettige leefomgeving.

Minder geluidsoverlast

Het geluid van het water dempt verkeersgeluiden. Hierdoor kan de omgeving rustiger klinken.

Betere luchtkwaliteit

De waterdruppels van een fontein nemen allerlei fijnstofdeeltjes uit de lucht mee naar beneden. Hierdoor verbetert de luchtkwaliteit in de buurt van de fontein.

Wat is het effect op de luchttemperatuur?

Fonteinen hebben een beperkt maar meetbaar effect op de luchttemperatuur. In Nederland is de lucht bij een fontein op 1,5 meter hoogte meestal tot ongeveer 1 °C koeler. Dat komt doordat de verdamping alleen dicht bij de fontein werkt. Verder weg merk je er weinig van. Het effect hangt ook af van weersomstandigheden, zoals de wind en de vochtigheid van de lucht. Een fontein koelt dus alleen de plek af waar hij staat.

Wat is het effect op de gevoelstemperatuur?

Een fontein heeft meer effect op de gevoelstemperatuur dan op de luchttemperatuur. De gevoelstemperatuur is de temperatuur zoals mensen die ervaren. Onderzoekers gebruiken hiervoor de afkorting PET. Dicht bij een fontein kan de gevoelstemperatuur ongeveer 3 °C lager zijn. Dat komt doordat mensen warmte niet alleen voelen door de temperatuur. Ook de vochtigheid van de lucht en de straling van de zon spelen mee. Sta je dicht bij de fontein of raak je het water aan? Dan daalt de gevoelstemperatuur nog sterker. Meer hierover kun je lezen in Kluck e.a. (2020) en Xue e.a. (2015).

Invloed van direct contact met water

Fonteinen verkoelen nog sterker als je het water kunt aanraken en je je lichaam met het water kunt afkoelen, zoals bij grondfonteinen en nevelfonteinen. Bij grondfonteinen komt het water vanuit de grond omhoog, zodat volwassenen en kinderen erdoorheen kunnen lopen of erin kunnen spelen. Nevelfonteinen creëren een fijne nevel van water. Die nevel komt uit de grond of vanaf een installatie die bijvoorbeeld aan een parasol hangt. Van de nevel word je bijna niet nat. De druppels zijn heel klein en verdampen snel. Toch voel je de verkoeling goed. Het koele water raakt namelijk je huid.

Invloed van windrichting en windkracht

Hoe sterk een fontein verkoelt, hangt vooral af van de richting en de kracht van de wind. Metingen in verschillende Europese steden laten zien dat de gevoelstemperatuur dicht bij een fontein 1 tot 6 °C lager is. Dat verschilt per soort fontein, per windrichting en per omgeving. De grootste verkoeling is gemeten bij een fontein in Gent: daar was de gevoelstemperatuur dicht bij de fontein 5,9 °C lager dan verder ervandaan. Bij de meting in Gent stonden platanen om de fontein heen en blies de wind de nevel langs het meetpunt. Bij een vijver in Breda met bijna stilstaand water was de gevoelstemperatuur bij de fontein maar 0,8 °C lager dan verder ervandaan. Meer hierover kun je lezen in Spanjar e.a. (2023) en Ronda e.a. (2017).

Wat is het koelend effect van water op stenen?

Een fontein koelt niet alleen de lucht af. Het water dat op de straat valt, koelt ook de stenen af. En dat kan een sterk effect hebben: de stenen warmen namelijk op warme dagen sterk op en kunnen oppervlaktetemperaturen bereiken van 50 tot 60 °C. Als water op stenen valt, verdampt het en daardoor koelt de straat meteen af. Dat maakt dat grondfonteinen en nevelfonteinen de straat beter afkoelen dan fonteinen waarbij het water alleen in de lucht verdampt. Uit verschillende experimenten in Nederland blijkt: als je de straat besproeit, wordt de lucht op 2 meter hoogte tot 2 °C koeler. De straat zelf wordt wel 13 °C koeler. Een natte straat kaatst ook minder zonlicht terug naar mensen. Daardoor voelt het er nog koeler aan. Lees er meer over in Solcerova (2018) en Hendel (2014).

Straten nat maken voor verkoeling

Straten nat maken om ze af te koelen is in Japan een eeuwenoude traditie, bekend als Uchimizu. Het idee is simpel. Je maakt straten en pleinen steeds opnieuw nat. Het water verdampt en de stenen koelen af. Het effect houdt een paar uur aan. Je kunt het effect langer laten duren met stenen die water doorlaten en vasthouden. Het water blijft dan langer in de straat en kan dus langer verdampen.

Waarom zijn fonteinen effectiever dan stilstaand water?

Een fontein verkoelt beter dan stilstaand water, omdat kleine waterdruppels meer contact maken met de lucht. Hierdoor verdampt het water sneller en mengt het beter met de lucht. Dat versterkt de verkoeling. Dicht bij een fontein voelt het daarom duidelijk koeler, terwijl kleine vijvers en grachten dat verkoelend effect nauwelijks hebben.

Kan een fontein ook negatieve effecten hebben?

Bij een fontein moet je met een aantal dingen rekening houden:

• Als je een fontein niet goed beheert, verslechtert de waterkwaliteit. Er kunnen dan bacteriën in het water komen die slecht zijn voor de gezondheid, zoals de legionellabacterie.
• Water van een fontein op de stenen laten vallen, maakt de straat een stuk koeler. Let wel op dat natte stenen glad kunnen worden, waardoor er een risico is op uitglijden.

Hoe meet je het effect van een fontein?

Je kunt het effect meten of inschatten:

Effect van een fontein meten

Je kunt het effect van een fontein meten met kleine weerstations rond de fontein. Die meten de luchttemperatuur, de luchtvochtigheid, de wind en de straling van de zon. Met die gegevens reken je de gevoelstemperatuur (PET) uit. Door dezelfde meting ook op een plek zonder fontein uit te voeren, kun je het verschil berekenen en bepalen wat het verkoelende effect is. Meet het liefst op een warme middag. Dan verkoelt de fontein het meest. De windrichting is ook belangrijk. Het effect is het sterkst aan de kant waar de wind de waterdruppels naartoe blaast. Door op meerdere plekken rond de fontein te meten, krijg je een goed beeld van hoe ver het effect reikt.

Effect van een fontein inschatten

Je kunt het effect inschatten door bij te houden hoeveel water de fontein gebruikt. Met het water dat de fontein verdampt, haalt hij warmte uit de lucht. Hoe meer een fontein verdampt, hoe meer hij dus verkoelt. Door bij te houden hoeveel water de fontein bijvult, kun je uitrekenen hoeveel water hij verdampt. En dus hoe sterk het verkoelend effect is. Zo meet je het effect op een simpele manier, zonder ingewikkelde apparaten.

Zijn er voorbeelden van effectmetingen?

Metingen van Xue e.a. (2014) en Jacobs e.a. (2020) laten zien dat de luchttemperatuur rondom fonteinen met ongeveer 1 °C omlaag kunnen brengen en de gevoelstemperatuur met ongeveer 3 °C. Het effect van fonteinen hangt sterk af van de wind en de plek waar ze staan. Vanuit het onderzoeksproject Cool Towns zijn op het Brusselplein in Utrecht twee waterobjecten naast elkaar gemeten: een gewone fontein en een waterspeelplaats met hoge waterstralen. De meting vond plaats op een warme julidag in 2022, midden op de middag. Het was toen meer dan 35 °C.

• Bij de gewone fontein beweegt het water bijna niet. Daar werd de gevoelstemperatuur bijna niet lager.
• Bij de waterspeelplaats maken de waterstralen een nevel in de lucht. Daar was de gevoelstemperatuur 4 °C lager.

Dat verschil komt door de beweging van het water: meer beweging betekent meer verdamping, en dus meer verkoeling. De meting laat ook zien hoe belangrijk het is dat je het water kunt aanraken. Kinderen die door de waterstralen liepen, koelden meteen af. Bij de stilstaande fontein gebeurde dat niet. Infraroodfoto's van het plein lieten ook zien dat de stenen die niet nat werden heel heet waren. De natte stenen rond de waterspeelplaats waren een stuk koeler.

Welke richtlijnen zijn er voor ontwerp en aanleg?

Er zijn geen landelijke richtlijnen voor het ontwerp van fonteinen. Gemeenten hebben soms wel eigen richtlijnen. Die staan bijvoorbeeld in hun handboek voor de openbare ruimte. De regels verschillen per gemeente.

In de praktijk houden ontwerpers wel vaak rekening met een paar vuistregels:

• Zet een fontein liever niet vlak naast slaapkamers of stille werkplekken.
• Kies voor een zacht, stromend geluid in plaats van hard gespetter.
• Zorg voor de veiligheid voor slipvrije oppervlakken, voldoende ruimte voor onderhoud en goede zichtlijnen.
• Maak in woonwijken gebruik van onderwaterpompen in plaats van pompen boven de grond. Ondergrondse pompen maken minder geluid.
• Gebruik water zoveel mogelijk opnieuw en kies voor zuinige pompen. Dat is beter voor het milieu en het kost minder energie.

Hoe maak je een fontein zo verkoelend mogelijk?

Met een slim ontwerp kun je de fontein zo verkoelend mogelijk maken. Bekijk de tips hieronder.

Zorg voor schaduw

De gevoelstemperatuur rond een fontein kan nog meer dalen door schaduw te creëren. Bomen en planten in de buurt zorgen voor de grootste verlaging van de gevoelstemperatuur. Denk bij het ontwerp van een fontein daarom altijd ook aan de bomen en het groen eromheen.

Creëer een verblijfsplek

Bij een fontein kun je goed een groene, schaduwrijke plek maken waar mensen graag zijn. Bankjes in de schaduw langs de fontein bieden een koele plek om even te zitten.

Maak contact met het water mogelijk

Water biedt meer verkoeling als mensen er direct contact mee hebben. Een ondiepe speelplek of zwemplek nodigt uit om het water aan te raken. En direct water op de huid brengt meer verkoeling dan fonteinwater dat alleen verdampt.

Denk aan ventilatie

Wind versterkt het verkoelende effect van water. Houd bij het ontwerp rekening met de windrichting en zorg dat er voldoende luchtstroming mogelijk is langs en over het water.

Waar moet je verder op letten bij ontwerp en aanleg?

Let bij het ontwerp van een fontein goed op hygiëne en veiligheid. Zorg dat het water niet vervuild raakt, bijvoorbeeld door dieren of afval. Let ook op de nevel die de fontein maakt. Mensen moeten niet te veel waterdruppels inademen. In heel kleine druppels kunnen namelijk bacteriën zitten, zoals de legionellabacterie. Mensen kunnen daar ziek van worden. Kijk daarnaast of de fontein past bij de plek en bij de manier waarop mensen die plek gebruiken.

Waar kun je een fontein aanleggen?

Een fontein werkt het beste op plekken waar veel mensen komen, zoals pleinen. Daar hebben de meeste mensen iets aan de verkoeling. Combineer de fontein met andere maatregelen, zoals groen of een regenwatervijver. Dan is het effect nog groter.

Heb je een vergunning nodig?

Of je een vergunning nodig hebt, hangt af van de plek en het soort fontein. Voor een fontein op eigen terrein heb je meestal geen vergunning nodig. In de openbare ruimte heb je bijna altijd toestemming van de gemeente nodig. Dat is nodig vanwege de veiligheid, het onderhoud en de inrichting van de openbare ruimte. Elke gemeente heeft eigen regels.

Hoe onderhoud je een fontein?

Een fontein heeft regelmatig onderhoud nodig om goed te blijven werken. Met goed onderhoud voorkom je storingen en gezondheidsproblemen.

Maak de installatie minstens één keer per maand goed schoon. Haal zichtbaar vuil, zoals algen en bladeren, meteen weg. Ververs het water regelmatig, afhankelijk van de waterkwaliteit. Bij nevelfonteinen ben je verplicht om minstens twee keer per jaar het water te testen op legionella. Dit staat in de Regeling legionellapreventie in drinkwater en warm tapwater.

Controleer de fontein ook extra goed na de winter, voordat je hem weer aanzet. Kijk of de leidingen en de pomp schade hebben door de vorst. Spoel het systeem door en controleer de waterkwaliteit.

Wat is de levensduur van een fontein?

Een fontein gaat meestal 10 tot 25 jaar mee. Hoe lang precies, hangt af van het soort fontein en van het onderhoud. Onderdelen zoals pompen gaan vaak korter mee. Die moet je eerder vervangen.

Hoe zorg je voor goede waterkwaliteit?

Je kunt zorgen voor een goede waterkwaliteit door het water te filteren, te verversen en te desinfecteren. Let er ook op dat het water niet stilstaat. In stilstaand water groeien namelijk snel bacteriën. Controleer de kwaliteit van het water regelmatig. Dat is extra belangrijk bij fonteinen waar mensen het water aanraken. Zo houd je de gezondheidsrisico’s klein.

Wie is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud?

In de openbare ruimte is de gemeente meestal verantwoordelijk. De gemeente zorgt voor het beheer, het onderhoud en de veiligheid. Staat de fontein op eigen terrein? Dan is de eigenaar verantwoordelijk. Het is aan te raden een gespecialiseerd bedrijf te vragen voor het onderhoud van een fontein.

Wat kost het om een fontein aan te leggen?

De kosten voor een fontein verschillen sterk per locatie en ontwerp. Volgens de KBS Toolbox van Deltares liggen de kosten voor de aanleg van een kleine fontein tussen de €500,- en €3.000,-. Voor grotere fonteinen in de openbare ruimte zijn geen algemene bedragen bekend. De kosten hangen bijvoorbeeld af van de grootte van de fontein, de pompen en leidingen, de aansluiting op het stroomnet, de waterzuivering, de verlichting en de inrichting van de omgeving. Wil je weten wat een fontein kost? Vraag dan in een vroeg stadium een prijsopgave aan bij een ontwerper of leverancier die veel ervaring heeft met fonteinen.

Wat kost het beheer en onderhoud?

Het beheer en onderhoud van een fontein kost vrij veel geld. Dat komt door de energie, het schoonhouden van het water en het technisch onderhoud. Je moet de fontein regelmatig controleren en schoonmaken. Daardoor zijn de kosten per jaar hoger dan bij maatregelen zoals bomen of groen. Houd daar rekening mee bij je keuze.

Welke baten levert een fontein op?

Fonteinen leveren geen directe financiële baten op, maar ze maken de stad aantrekkelijker en beter bestand tegen hitte:

• Ze bieden verkoeling: de lucht wordt ongeveer 1 °C koeler en de gevoelstemperatuur wordt ongeveer 3 °C lager.
• De openbare ruimte wordt mooier en prettiger.
• Mensen ontmoeten elkaar en blijven er graag even.
• Je koelt meteen af als je het water aanraakt.

Voorbeeld op dit kennisportaal

Op dit kennisportaal kun je meer lezen over een klimaatadaptief tuinontwerp in een historische tuin in Zwolle, met onder andere stadswaterpompen en een fontein die voor verkoeling zorgen.

Andere voorbeelden

Kasteelplein in Breda

Op het Klimaatportaal van Brabant kun je meer lezen over de fontein op het Kasteelplein in Breda. Het Kasteelplein is opnieuw ingericht. Dat gebeurde binnen het Europese project Cool Towns, om de hitte op het plein te verminderen. Er is een waterspeelplek met fonteinen aangelegd: de Vrede Fontein. Ook zijn er extra bomen geplant voor schaduw. Het water van de fontein verdampt en koelt zo de lucht af. De schaduw van de bomen maakt het er nog prettiger. Daardoor is de gevoelstemperatuur op het plein duidelijk lager. Vooral kinderen en bezoekers merken dat. Dit project laat zien dat water en groen samen het beste werken tegen hitte.

Botteskerkpark in Amsterdam-Osdorp

Op ClimateScan kun je meer lezen over het Botteskerkpark in het Amsterdamse stadsdeel Osdorp. In het Botteskerkpark staat een speciale koelfontein. De fontein is onderdeel van een klimaatadaptief park en maakt een fijne nevel van water. Kleine druppels koelen de lucht af. De wind brengt de nevel in beweging. Daardoor verspreidt de verkoeling zich over een groter gebied. Zo ontstaat er een prettige plek voor bewoners. Dat is fijn in een wijk met veel gebouwen en weinig groen. Het project laat zien dat innovatieve fonteinen kunnen helpen om de stad koeler te maken.

Grondfontein Haarlemmerplein in Amsterdam

Op het Haarlemmerplein ligt een grondfontein met 42 spuiters. Een computer stuurt de spuiters aan. Op warme dagen is de fontein een grote koele plek midden in de stad. Het water verdampt en koelt de omgeving af. Je kunt het plein ook voor andere dingen gebruiken. De fontein kan namelijk uitgezet worden bij evenementen. Door het water en de open ruimte is het er tijdens hitte een stuk aangenamer. Dit project uit 2013 laat zien dat je een fontein in de stad ook praktisch en voor meerdere doelen kunt gebruiken. Meer over deze fontein op het Haarlemmerplein in Amsterdam kun je lezen in Het Parool.

Websites en tools

• Website over fonteinen in Rotterdam en Amsterdam
• Interview met Sanda Lenzholzer uit 2018 op dit kennisportaal over koelen met water in de openbare ruimte
• Interview met Anna Solcerová en Lisette Klok uit 2018 op dit kennisportaal over koelen met water in de openbare ruimte
• Informatie over koelen met water op de website van Bouwadaptief
• Kostentabel Deltares uit 2020

Nederlandstalige literatuur

• Kluck, J., Klok, L., Solcerová, A., Kleerekoper, L., Wilschut, L., Jacobs, C., & Loeve, R. De hittebestendige stad. Een koele kijk op de inrichting van de buitenruimte. Hogeschool van Amsterdam, 2020.

Engelstalige literatuur

• Cortesão, J., Lenzholzer, S., Klok, L., Jacobs, C. M. J., & Kluck, J. (2019). Cooling Urban Water Environments: Design Prototypes for Design Professionals. In E. Ng, S. Fong, & C. Ren (Eds.), PLEA 2018: Smart and Healthy Within the Two-Degree Limit: Proceedings of the 34th International Conference on Passive and Low Energy Architecture, Dec 10-12, 2018, Hong Kong, China (Vol. 2, pp. 520-525). PLEA.

• Hendel, M., Colombert, M., Diab, Y., & Royon, L. (2014). Improving a pavement-watering method on the basis of pavement surface temperature measurements. Urban Clim. 10 Pt 1, 189-200.

• Jacobs, C., Klok, L., Bruse, M., Cortesão, J., Lenzholzer, S., & Kluck, J. (2020). Are urban water bodies really cooling?Urban Climate. 32:100607.

• Ronda, R.J., Steeneveld, G.J., Heusinkveld, B.G., Attema, J.J. & Holtslag, A.A.M. (2017). Urban Finescale Forecasting Reveals Weather Conditions with Unprecedented Detail. Bull. Meteorol. Soc., 98, 2675-2688

• Santamouris, M. (2013). Using cool pavements as a mitigation strategy to fight urban heat island. A review of the actual developments. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 26:224-240.

• Spanjar, G., Bartlett, D., Schramkó, S., Kluck, J., van Zandbrink, L., & Föllmi, D. (2023). Cool Towns Intervention Catalogue: Proven solutions to mitigate heat stress at street-level. CoE City Net Zero, Amsterdam University of Applied Sciences.

• Solcerova, A., van Emmerik, T., Hilgersom, K., van de Ven, F., & van de Giesen, N. (2018). Uchimizu: A cool(ing) tradition to locally decrease air temperature. Water, 10, 741.

• Xue, F., Li, X., Ma, J., & Zhang, Z. (2015). Modeling the influence of fountain on urban microclimate. Build Simul, 8(3):285-295.