Regenwatervijver

Wat is een regenwatervijver?

Een regenwatervijver vangt regenwater op met als belangrijkste doel water vast te houden na een regenbui. Vanuit de vijver kan het water geleidelijk verdampen. Een klein deel kan daarnaast infiltreren in de bodem om het grondwater aan te vullen. Deze infiltratie gaat wel langzamer dan bij een infiltratievoorziening zoals een wadi, die droog komt te staan. De hoeveelheid water in de regenwatervijver verandert steeds: na een regenbui staat de vijver vol, maar tijdens een droge periode kan hij bijna leeg zijn.

Hoe werkt een regenwatervijver?

Een regenwatervijver vangt regenwater op dat via afvoerpijpen of natuurlijke hellingen naar de vijver stroomt, bijvoorbeeld vanaf daken of verharde oppervlakken. De vijver kan tijdelijk water opvangen bij hevige buien en geeft dit geleidelijk af aan de omgeving of de bodem. Door de speciale wanden en bodem van de vijver stroomt het water niet te snel weg. Dit voorkomt dat de vijver droogvalt. Ook kan het water hierdoor langzaam infiltreren en op een natuurlijke manier gezuiverd worden.

Langs de randen van de vijver of via een doorlatende bodemlaag zakt het water langzaam in de grond. Zo wordt het grondwater aangevuld, waardoor het waterpeil in de omgeving stabiel blijft. Hoe snel het water wegzakt, hangt af van de bodemsoort: in zandgrond gaat dat sneller dan in kleigrond. In de zomer verdampt het water vaak sneller dan dat het in de bodem zakt.

Hoe helpt een regenwatervijver om de omgeving klimaatbestendiger te maken?

Een regenwatervijver helpt tegen wateroverlast, droogte en hitte. Verder draagt hij bij aan een prettige en veerkrachtige omgeving. Hieronder lees je meer over de voordelen van een regenwatervijver.

Minder wateroverlast

De vijver werkt als buffer en wateropslag. Bij hevige regen vangt hij het water op en laat het daarna langzaam via de randen in de bodem zakken. Zo helpt de vijver voorkomen dat straten en tuinen onderlopen.

Minder droogte

Ook in droge periodes zorgt de regenwatervijver voor een buffer. Na een regenbui zakt het water de bodem in en wordt het grondwaterpeil aangevuld. Planten, bomen en ander groen kunnen daardoor langer water opnemen. In stedelijke gebieden kun je regenwatervijvers daarnaast combineren met ondergrondse wateropslag. Het opgeslagen water kan worden gebruikt om de vijver aan te vullen tijdens langdurige droogte.

Betere waterkwaliteit

Een regenwatervijver kan de waterkwaliteit verbeteren. Doordat regenwater eerst in de vijver wordt opgevangen, komt het niet direct in het riool terecht. Daardoor raken rioolstelsels minder snel overbelast en neemt de kans op riooloverstorten af.

De vijver zorgt ook voor minder verontreiniging. Dit werkt zo: fijne deeltjes met vervuiling in regenpijpen spoelen bij regen weg. Deze vuile deeltjes zakken in een regenwatervijver naar de bodem waar ze via de beplante bodemlaag in de grond zakken. Planten en kleine organismen kunnen deze verontreinigingen opnemen en een deel van het organische en niet-organische vuil afbreken.

Verkoeling bij hitte

Een regenwatervijver biedt op verschillende manieren verkoeling bij hitte. Het grootste verkoelende effect komt van de schaduw van bomen en beplanting rond de vijver.

Daarnaast zorgt de verdamping van water uit de vijver voor extra verkoeling. Als je de vijver combineert met een fontein of een andere voorziening die het water in beweging brengt, dan versterkt dit de verkoeling.

Draagt een regenwatervijver ook bij aan andere doelen?

Een regenwatervijver helpt niet alleen tegen wateroverlast, droogte en hitte, maar draagt ook aan de biodiversiteit en maakt de omgeving groener en leefbaarder.

Meer biodiversiteit

Een regenwatervijver trekt veel verschillende planten en dieren aan, zeker als hij natuurvriendelijke oevers heeft. De wisselende waterstanden zorgen ervoor dat natte en droge omstandigheden elkaar afwisselen. Daardoor kunnen er allerlei soorten planten groeien, zoals moerasplanten en oeverplanten. Deze planten dragen ook bij aan een betere waterkwaliteit, omdat ze verontreinigingen opnemen en afbreken. Veel verschillende planten bieden bovendien voor voedsel en schuilplaatsen voor kikkers, vogels en vlinders. Zo ontstaat een levendig en gevarieerd ecosysteem dat de natuur in de stad versterkt.

Groener en leefbaarder

Een regenwatervijver maakt de omgeving ook aantrekkelijker om in te wonen en te verblijven. Water en groen bieden naast koelte op warme dagen ook ruimte voor ontspanning, spelen en natuurbeleving. Dat draagt bij aan een prettige en gezonde omgeving.

Hoeveel regenwater kan een regenwatervijver opvangen of infiltreren?

Hoeveel water een regenwatervijver kan opvangen, hangt vooral af van hoe groot en hoe diep de vijver is. Een grotere vijver kan natuurlijk meer water opslaan dan een kleine vijver. Ook heel belangrijk is hoe groot het verharde oppervlak is dat is aangesloten op de vijver, zoals daken en bestrating. Hoe meer verhard oppervlak is aangesloten, hoe meer water er naar de vijver stroomt. De rol van infiltratie is minder belangrijk bij een regenwatervijver. Het verschilt per locatie en bodemtype. Maar een regenwatervijver is vooral bedoeld om water op te vangen en te laten verdampen.

Welke negatieve effecten kan een regenwatervijver?

Een regenwatervijver kan negatieve effecten hebben op de waterkwaliteit. En bewoners kunnen een regenwatervijver als onveilig of onprettig ervaren. Hieronder lees je er meer over.

Negatieve effecten op waterkwaliteit

Een regenwatervijver kan de waterkwaliteit negatief beïnvloeden, bijvoorbeeld als er veel organisch materiaal in de vijver terechtkomt. Dat kan leiden tot de groei van algen en zuurstoftekort, wat slecht is voor de waterdieren in de vijver. Ook kunnen zware metalen en oliën het water verontreinigen. Om dit tegen te gaan kun je ervoor kiezen het water   te zuiveren en vijvers met elkaar te verbinden in een circulatiesysteem. Dit gebeurt in sommige steden, zodat het water blijft circuleren. Het zuiveren van water in een vijver kan ook door middel van een helofytenveld. Een helofyt is een moerasplant die helpt om water te zuiveren. De plant neemt voedingsstoffen op uit het water en zorgt dat bacteriën rond de wortels afvalstoffen kunnen afbreken. Een helofytenveld vraagt wel goed onderhoud.

Negatief beeld bij bewoners

Bewoners kunnen een regenwatervijver als onveilig of onprettig ervaren. Vaak komt dit doordat ze niet bekend zijn met regenwatervijvers of door slecht onderhoud.

• Bewoners kunnen zich zorgen maken of een vijver in de openbare ruimte wel veilig is voor de kinderen. Het is daarom belangrijk om veiligheid goed mee te nemen in het ontwerp. Denk aan flauwe oevers, ondiepe zones en goede zichtbaarheid.
• De vijvers kunnen ook zwerfvuil aantrekken. Dit afval kan ongedierte aantrekken en zorgt voor een rommelige uitstraling. Zorg daarom voor regelmatig onderhoud van een regenwatervijver.

Er zijn ook projecten die speciaal zijn opgezet om de beleving van bewoners rond vijvers te verbeteren. Een voorbeeld hiervan is het project Pond in Utrecht. Onder ‘Monitoring van effecten’ vind je meer informatie over dit project.

Wat is het belangrijkste om te monitoren?

Houd bij het monitoren van regenwatervijvers vooral rekening met de volgende aspecten:

• Waterkwantiteit: Hoe goed verwerkt de vijver regenwater?
• Water- en bodemkwaliteit: Hoeveel vervuiling blijft er achter in de (bovenste) filterlaag? Welke stoffen komen terecht in bodem, grondwater of oppervlaktewater?
• Tevredenheid bewoners: Zijn bewoners tevreden over het beheer van de regenwatervijver en hoe hij eruit ziet?

Hoe meet je de effecten van een regenwatervijver?

Hieronder lees je welke onderdelen van de regenwatervijver je kunt meten en hoe je dit moet doen.

1. Waterkwaliteit: De waterkwaliteit kun je onder andere met sensoren meten. In het voorbeeld hieronder lees je daar meer over.
2. Kwaliteit van de waterbodem: Neem bodemmonsters bij de instroompunten en uit de toplaag van de vijver. Vergelijk deze met monsters van een plek buiten het gebied waar regenwater binnenkomt. Zo zie je of er vervuiling ophoopt.
3. Bodemsamenstelling: Onderzoek de bodem met grondboringen. De grondsoort bepaalt hoe goed het water kan wegzakken en hoe gevoelig de bodem is voor verdichting.
4. Waterstandfluctuatie: De waterstand schommelt door de aanvoer van water, verdamping en omgevingsfactoren. Hoe snel het water in de bodem infiltreert, kun je meten met continue waterstandsmeters en door visuele inspecties tijdens of na een regenbui.
5. Inrichting en beheer van de planten: Breng in beeld welke planten er in en rond de regenwatervijver groeien. Kijk ook naar de kwaliteit en gezondheid van de begroeiing. Het onderwaterleven is soms lastiger in kaart te brengen. Hiervoor kan je onderwaterdrones gebruiken, zoals in de Floresvijver in Groningen is gedaan.
6. Ervaringen bewoners: Verzamel ervaringen van bewoners, bijvoorbeeld via interviews.

Voorbeeld: meten van waterkwaliteit in een vijver

In het Griftpark in Utrecht is een project uitgevoerd om de waterkwaliteit zichtbaar te maken. In de vijver drijven bollen op het water die POND heten. Deze bollen geven met gekleurd licht informatie over de waterkwaliteit en laten het leven en beweging in het water zien. Ze bevatten sensoren en werken op energie via een bio-brandstofcel.

Waar moet je op letten bij het ontwerp?

Een goed ontworpen regenwatervijver zorgt ervoor dat regenwater veilig wordt opgevangen, langzaam kan infiltreren en bijdraagt aan een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving. Hieronder lees je waar je bij het ontwerp op moeten letten.

Hoe groot moet een regenwatervijver zijn?

De vijver moet groot genoeg zijn om het regenwater van een flinke bui op te vangen. Regenwatervijvers in tuinen zijn vaak tussen de 0,5 en 1,5 meter diep. Of ze reiken  tot aan de grondwaterstand. Deze diepte zorgt ervoor dat het water in de zomer koel blijft en de waterkwaliteit beter is. In de winter vriest de vijver meestal niet helemaal dicht, waardoor vissen en andere waterdieren kunnen overleven.

Welke bodem is geschikt?

Een regenwatervijver werkt goed op kleigrond, veengrond of op plekken met een hoge grondwaterstand. Op deze bodems zakt water langzaam weg, waardoor de vijver het water beter kan vasthouden. Op zandgrond zakt water juist snel de bodem in. Om water vast te houden wordt daar vaak een extra laag met slecht doorlatende grond gebruikt. Of de vijver wordt aangelegd met een betonnen omlijning, zoals in Gulpen. In gebieden met zandgrond kun je ook kiezen voor een greppel of grindbed om water op te vangen. Deze blijven ook netjes als ze droog komen te staan.

Kies bij voorkeur voor een natuurvriendelijke oever met een geleidelijke overgang van land naar water. Op zo’n oever kunnen oever- en waterplanten goed groeien. Dat helpt om het water schoner te houden, maar het versterkt vooral de biodiversiteit én het is veiliger, omdat de overgang naar het water minder steil is.

Welke planten en dieren helpen het water schoon te houden?

Verschillende vis- en plantensoorten kunnen helpen om het water schoon te houden. Vissen eten muggenlarven en dragen bij aan een gezond ecosysteem. Een regenwatervijver heeft daarnaast baat bij verschillende soorten planten. Er zijn drie groepen: onderwaterplanten, drijfplanten en oeverplanten. De onderwaterplanten moet je snel na het aanleggen van de vijver plaatsen, het liefst binnen een dag. Zij zorgen voor zuurstof in het water en helpen het water helder te houden. Ook drijfplanten zorgen voor zuurstof en geven daarnaast schaduw aan vissen. Ze helpen daarom ook voor de biodiversiteit. Gebruik aan de oever inheemse planten die goed bestand zijn tegen hoosbuien en droogte. Zo blijft de vijver het hele jaar door aantrekkelijk en gezond.

Welke ontwerprichtlijnen zijn er?

Er bestaan nog geen normen voor regenwatervijvers. In de openbare ruimte sluiten ontwerpers daarom vaak aan bij waterbergingsnormen en bij richtlijnen van de gemeenten en waterschappen. Voor een goede aanleg en veilige aansluiting op het afwateringssysteem is het verstandig om een gespecialiseerde hovenier of wateradviseur in te schakelen. Je kunt er ook voor kiezen om de natuur meer zijn gang te laten gaan en de regenwatervijver meer als ‘nature-based solution’ te laten functioneren.

Waarom is het slim om een regenwatervijver te combineren met een wadi?

Een regenwatervijver kun je goed combineren met een wadi. Een wadi is een verlaagd groengebied dat regenwater tijdelijk opvangt en langzaam in de bodem laat infiltreren. Door een regenwatervijver in de buurt van een wadi te plaatsen, kan bij een hevige regenbui het overtollige water via een overloop naar de wadi stromen. De wadi werkt dan als extra bergingsruimte en helpt om wateroverlast te voorkomen. In droge periodes draagt deze combinatie extra bij om het grondwaterpeil gelijk te houden, wat goed is voor de natuur.

Waar vind je in Nederland regenwatervijvers?

Op verschillende plekken in Nederland zijn er regenwatervijvers te vinden. De afbeelding van de kaart op ClimateScan laat dat duidelijk zien. Maar je kunt op ClimateScan ook voorbeelden vinden uit het buitenland.

Waar kun je een regenwatervijver aanleggen?

Een regenwatervijver kan op veel plekken worden aangelegd, zolang er genoeg ruimte is en het regenwater naar de vijver kan stromen. Je ziet ze vaak in tuinen en woonwijken, maar ze passen ook goed bij bedrijventerreinen, parkeerplaatsen of de buitenruimte rond kantoren.

Wil je een regenwatervijver in je tuin aanleggen? Doe dat dan in een lagergelegen deel. Zo stroomt het regenwater vanzelf naar je regenvijver toe. Zorg daarnaast voor voldoende ruimte rond de vijver om bij zware regen extra water op te vangen. Kies daarnaast een redelijk zonnige plek die niet direct onder bomen ligt. Waterplanten hebben zonlicht nodig. En te veel schaduw of veel vallende bladeren zorgen voor algengroei en extra onderhoud.

Denk je eraan om je regenpijp af te koppelen op een regenwatervijver? Met de calculator regenwaterberging van Huisje Boompje Beter kun je uitrekenen hoeveel ruimte je daarvoor nodig hebt.

Wat is een goed moment om een regenwatervijver aan te leggen?

Je kunt een regenwatervijver het beste aanleggen in de lente of herfst. In de lente begint het groeiseizoen en kunnen planten zich snel ontwikkelen. In de herfst is er vaak genoeg regen om de vijver te vullen. Met het planten kun je beter wachten tot het voorjaar.

De zomer en winter zijn minder geschikt. In de zomer is de kans op algengroei groter en kan de vijver snel indrogen. In de winter kunnen planten bevriezen en is de bodem vaak te nat of te hard om goed te werken.

Op welke schaal kun je een regenwatervijver aanleggen?

Een regenwatervijver kun je op verschillende schalen aanleggen. In woonwijken en parken kom je grote regenwatervijvers tegen. Ze vangen regenwater op van straten, pleinen en daken en helpen om piekbuien op te vangen. In een tuin is een kleine vijver vaak al genoeg om één of meer regenpijpen af te koppelen. Zo’n vijver kan bijna elke vorm hebben. Een voorbeeld is de tuin van Arnoud Molenaar, voormalig Chief Resilience Officer van de gemeente Rotterdam. Hij vangt regenwater op in een vijver die ook tijdelijk droog mag vallen.

Heb je ook een vergunning nodig?

Voor kleine vijvers op eigen terrein is meestal geen vergunning nodig. Voor grotere vijvers of vijvers die verbonden zijn met het openbare watersysteem, heb je vaak wel toestemming nodig van de gemeente en het waterschap. Het is daarom verstandig om altijd vooraf te overleggen met de juiste instanties voordat je met de aanleg begint.

Wat is de levensduur van een regenwatervijver?

De levensduur van een regenwatervijver hangt af van het ontwerp, het gebruik en het onderhoud. Vaak gaan regenwatervijvers tientallen jaren mee, maar bepaalde onderdelen, zoals de planten, moet je tussendoor vervangen.

Hoe zorg je dat een regenwatervijver goed blijft werken?

Een regenwatervijver blijft het beste werken als je hem regelmatig onderhoudt. Hieronder lees je wat dit betekent:

• Verwijder zwerfvuil, bladeren en plantenresten zodat het water schoon blijft en vuil zich niet kan ophopen.
• Snoei af en toe de oeverplanten, zodat ze niet kunnen woekeren en de oever deels of helemaal openblijft voor licht en waterdoorstroming.
• Controleer regelmatig de waterstand, de overstort en of het water goed kan doorstromen of langzaam kan infiltreren.
• Controleer eens in de twee jaar de bodemdiepte en verwijder extra slib als dat nodig is.
• In de openbare ruimte kun je de bodem- en waterkwaliteit uitgebreider monitoren, bijvoorbeeld met sensoren of periodieke metingen.

Maaibeheer

Let op het juiste tijdstip van maaien. Het natte deel van de oever kun je het beste in fases maaien in de herfst, tussen half september en eind november. Dan hebben amfibieën, vissen en vogels er het minste last van. Laat in de winter ook wat hoge stengels staan, zodat gassen uit het water kunnen ontsnappen en dieren kunnen schuilen.

Wie is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud?

De eigenaar van het terrein is normaal gesproken verantwoordelijk voor het onderhoud. Bij vijvers in de openbare ruimte is dat meestal de gemeente of het waterschap. Heb je een regenwatervijver in je eigen tuin aangelegd? Dan ben je zelf verantwoordelijk voor het onderhoud. Als de regenwatervijver deel uitmaakt van een groter watersysteem, zoals in een woonwijk of op een bedrijventerrein, dan kan het onderhoud vastgelegd zijn in het beheerplan van de gemeente.

Wat kost het om een regenwatervijver aan te leggen?

Het aanleggen van een regenwatervijver kost tussen de €10 en €110 per m². De prijs hangt vooral af van de grootte van de vijver en van de materialen die je gebruikt. Een eenvoudige vijver, waarbij je alleen een gat graaft en geen folie nodig hebt om het water vast te houden, is het goedkoopst. Kies je voor extra voorzieningen, zoals een circulatiesysteem of een extra filter, dan kunnen de kosten oplopen. Het maakt ook uit of je de vijver zelf aanlegt of een extern bedrijf inschakelt. Dat laatste is vaak duurder, maar kan handig zijn bij grotere of gecompliceerde vijvers.

Wat kost het beheer en onderhoud van een regenwatervijver?

Voor het onderhoud moet je af en toe oeverplanten vervangen, slib verwijderen of bladeren weghalen. Dit kost weinig geld als je het zelf doet. De kosten worden geschat op €1 per m². In droge zomers moet je soms het water in de vijver bijvullen voor de planten en dieren die van het water afhankelijk zijn. Hiervoor heb je leidingwater nodig, tenzij je regenwater uit een tank of regenton kunt gebruiken.

Kun je voor de aanleg of het onderhoud subsidie aanvragen? Of kun je fiscale regelingen gebruiken?

Bij enkele gemeenten en waterschappen kun je financiële steun aanvragen voor het aanleggen van een regenwatervijver. De regels en bedragen verschillen per regio. Via de Groenesubsidiewijzer van MilieuCentraal kun je nagaan welke subsidies bij jou in de regio gelden. Deze moet je aanvragen voordat je begint met de aanleg. Verder kunnen er voor de aanleg van een regenwatervijver bij een bedrijventerrein fiscale regelingen zijn voor ondernemers, zoals de Milieu-investeringsaftrek (MIA).

Welke besparingen levert een regenwatervijver op?

Met een regenwatervijver kun je op verschillende manieren en op verschillende niveaus geld besparen. Doordat regenwater wordt opgevangen, wordt het riool minder belast. Hierdoor kunnen de kosten voor rioolbeheer en -zuivering voor de gemeente op de lange termijn afnemen. Het onderhoud kan ook voor een deel gekoppeld worden aan het gewone groenbeheer, waardoor de kosten beperkt blijven.

Daarnaast kunnen huishoudens met een regenwatervijver het opgevangen water gebruiken voor het besproeien van planten en groen. Dit bespaart drinkwater. De vijver helpt ook om schade door wateroverlast te voorkomen, wat reparatiekosten scheelt.

Voorbeelden op dit kennisportaal

• Waterberging in Crescent Park bij Harderwijk
• In klimaatbestendig Spoarpark Feanwâlden komen dorpsbewoners graag samen
• Greenport Venlo biedt een klimaatadaptief en biodivers werklandschap

Websites

Hieronder vind je de websites die zijn gebruikt:

• Blauwgroen Vlaanderen - Bovengrondse buffer en natuurvriendelijke oevers
• Blauwgroen Vlaanderen - Maak een regenwatervijver
• ClimateScan
• Duurzaam Alkmaar - Stappenplan regenwatervijver
• Folder Tuinbranch (2018) Maak een regenwatervijver
• Milieu Centraal - Natuurlijke tuinvijver
• Rotterdams Weerwoord - Regenwatervijver
• Toolbox Klimaatbestendige Stad
• Waterklaar - Regenwatervijver