Ventileren

Wat is ventileren?

Ventileren betekent dat je de lucht binnen steeds ververst. Verse lucht komt van buiten naar binnen. Vuile lucht gaat naar buiten. Zo blijven warmte, vocht, CO₂, fijnstof en andere schadelijke stoffen niet in de ruimte hangen. In goed geïsoleerde gebouwen blijft warmte langer binnen. Ventileren helpt dan om de temperatuur binnen te verlagen en de lucht gezond te houden. Daarnaast zorgt ventileren ervoor dat warmte van je lichaam wordt afgevoerd. Daardoor voelt een ruimte prettiger aan. Dit blijkt uit onderzoek van De Vries e.a. (2024).

Hoe kun je ventileren?

Er zijn twee manieren om te ventileren: door bewust ramen en deuren open te zetten, of via een vast systeem in het gebouw.

Luchten, kruisventilatie en spuien

Bij luchten zet je bewust ramen of deuren open. Zo laat je frisse lucht binnen. Luchten kost niets en werkt meteen. Zet je ramen en deuren tegenover elkaar open, dan stroomt de lucht krachtig door de woning. Dit heet kruisventilatie en werkt het beste om een ruimte snel af te koelen. Zet je ramen en deuren wijd open om een ruimte snel af te koelen? Dat heet spuien of spuiventilatie. Luchten werkt het beste 's avonds en 's nachts, als het buiten koeler is dan binnen.

Vast systeem in het gebouw

Bij ventilatie zorgt een vast systeem in het gebouw ervoor dat de lucht steeds wordt ververst. Dat kan op twee manieren:

• Via roosters, kieren en openingen in de gevel. De wind en het verschil in temperatuur laten de lucht dan stromen. Dit heet natuurlijke ventilatie.
• Via ventilatoren die lucht actief naar binnen blazen of naar buiten afvoeren. Dit heet mechanische ventilatie.

Uit de Handreiking hitte in bestaande woningen (2022) (pdf, 18 MB) blijkt dat kruisventilatie het meest effectief is om een ruimte af te koelen.

Hoe helpt ventileren om de omgeving klimaatbestendiger te maken?

Door te ventileren koel je een gebouw af zonder airco. Daarmee is ventileren een belangrijke maatregel tegen hitte. Het is wel belangrijk dat je er eerst voor zorgt dat de zon zo min mogelijk naar binnen schijnt. Muren en vloeren nemen overdag warmte op. Door vooral ’s nachts of ’s ochtends vroeg te ventileren met koele buitenlucht, laat je die warmte weer uit het gebouw ontsnappen. Zo wordt het binnen minder snel te warm en heb je minder energie nodig om te koelen. In stedelijk gebied kun je met ventileren handig koelere luchtstromen gebruiken. Daarvoor heb je wel genoeg groen en open ruimte nodig in je omgeving.

Draagt ventileren ook bij aan andere doelen?

Ventileren zorgt niet alleen voor verkoeling, maar draagt ook bij aan een betere gezondheid en minder energieverbruik. Hieronder lees je er meer over.

Betere gezondheid

Door te ventileren bevat de lucht minder CO₂ en schadelijke stoffen. Hierdoor is de luchtkwaliteit in een gebouw beter. Mensen kunnen zich hierdoor beter concentreren en hebben minder klachten. Ook helpt ventilatie om de lucht droger te maken. Zo ontstaat er minder snel schimmel in een gebouw.

Minder energiegebruik

Door te ventileren, koelt de binnentemperatuur in een gebouw af. Hierdoor heb je minder vaak een airco nodig om een gebouw te koelen. Zo kan je energie besparen.

Hoe draagt ventileren bij aan verkoeling?

Muren en vloeren nemen overdag warmte op. Door te ventileren kan een gebouw afkoelen. Dat gebeurt doordat koele lucht van buiten de warme lucht van binnen ververst. Ventileren werkt vooral ’s nachts goed, als het buiten kouder is dan binnen.

Waarom is ’s nachts ventileren het beste?

Als je ’s nachts ventileert, komt er koele lucht van buiten naar binnen, en gaat de warmte van binnen naar buiten. Zo koelt het gebouw af en warmt het de volgende dag minder snel op. Ventileer je overdag? Dan kan het binnen juist nog warmer worden. ’s Nachts ventileren werkt volgens onderzoek van Mutmainnah (2026) het best in gebouwen met zware muren en vloeren, want die slaan veel warmte op.

In augustus 2022 zijn er hittemetingen gedaan bij portiekwoningen in een tuinstad. Daaruit bleek dat doorluchten in de nacht de temperatuur binnen met 3 tot 4 °C verlaagt. Dat lijkt weinig, maar het scheelt veel voor je nachtrust. Van de bewoners die de onderzoekers spraken, vond 80 procent een slaapkamer vanaf 25 °C te warm.

Welke woningen koelen het makkelijkst af?

In rijtjeswoningen stroomt de lucht zowel van voor naar achter als van beneden naar boven. Warme lucht stijgt namelijk op door het trappenhuis, net als in een schoorsteen. Daardoor zijn deze woningen heel geschikt om ’s nachts te ventileren.

Welke woningen koelen moeilijker af?

Appartementen aan een gang zijn het meest kwetsbaar. De regels voor brandveiligheid verbieden open ramen aan de gangkant, waardoor de lucht nauwelijks door de woning stroomt en ventileren bijna niets oplevert. Je moet ook extra opletten bij goed geïsoleerde woningen. Isolatie houdt de warmte van buiten tegen. Maar de warmte die binnen ontstaat, komt er net zo moeilijk uit. Denk aan de warmte van mensen, van apparaten en van de zon die door het glas naar binnen schijnt. Juist in deze woningen is goed doorluchten extra belangrijk.

Meer groen in de wijk helpt bij ’s nachts ventileren

’s Nachts ventileren werkt alleen als het buiten koel genoeg is. In steden is het 's nachts soms te warm om een woning nog te kunnen koelen. Dat komt door het hitte-eilandeffect: de stad blijft warmer dan het gebied eromheen. Meer groen in de wijk helpt zoals bomen en planten daartegen. Hoe groter het verschil tussen de temperatuur buiten en binnen, hoe beter ventileren werkt.

Hoe helpt ventileren tegen hittestress?

Ventileren kan op twee manieren helpen tegen hittestress: het kan de temperatuur binnen verlagen, waardoor je lichaam beter warmte kwijt kan. Ook zorgt het ervoor dat de lucht stroomt. Daardoor raakt het lichaam warmte beter kwijt. Tijdens een hittegolf is ventileren heel belangrijk om het binnen aangenaam te houden. Op de koelste momenten is het effect het grootst. Overdag ventileren kan het binnen juist warmer maken, al kan de luchtstroom het wel aangenamer laten voelen.

Kan ventileren ook negatieve effecten hebben?

Ventileren op het verkeerde moment of op de verkeerde manier kan nadelen hebben:

• In de zomer haal je warme lucht naar binnen als je overdag ventileert. In de winter verlies je juist warmte als je te lang gaat ventileren.
• Staat een rooster of raam op een ongelukkige plek? Dan kunnen mensen last krijgen van tocht.
• Als je een raam openzet, kun je meer last krijgen van geluiden van buiten. Ook kan het een onveilig gevoel geven.

Hoe meet je het effect van ventileren?

Je meet het effect van ventileren door het binnenklimaat in de gaten te houden. Je kijkt dan naar indicatoren zoals de temperatuur en de luchtkwaliteit. Meestal gebruik je daarvoor sensoren die de hele dag door gegevens verzamelen. Je kunt het effect op oververhitting ook uitdrukken in GTO-uren, oftewel Gewogen Temperatuur Overschrijdingsuren. Die laten zien hoe vaak en hoe lang het te warm is in een woning, en vormen zo een belangrijke indicator voor hittestress.

Je kunt het effect van ventileren meten met behulp van de volgende indicatoren: de hoeveelheid CO₂ in de lucht, temperatuur en de luchtvochtigheid. Ook kun je kijken naar het ventilatievoud: hoe vaak wordt de lucht ververst? Samen laten deze indicatoren zien hoe schoon de lucht is en hoe aangenaam de temperatuur is na ventileren.

Zijn er voorbeelden van effectmetingen?

In simulaties vergelijken onderzoekers verschillende manieren van ventileren. Ze kijken bijvoorbeeld wat het verschil is tussen wel en niet ventileren, en tussen ventileren op verschillende momenten van de dag. Daaruit blijkt dat woningen waarin je goed kunt ventileren veel minder snel te warm worden. Metingen in de praktijk laten daarnaast zien dat het gedrag van bewoners veel uitmaakt. Zetten zij hun ramen op het juiste moment open, dan heeft ventileren veel meer effect.

Waar moet je op letten bij het ontwerp?

Denk bij het ontwerpen van ventilatie aan het volgende:

• Zijn er mogelijkheden voor kruisventilatie?
• Waar zijn de ramen en de ventilatieopeningen?
• Is het mogelijk om ’s nachts te ventileren?
• Hoe zit het met geluid van buiten en veiligheid?
• Is er ook zonwering aanwezig?

Ventileren werkt het beste als het deel uitmaakt van een breder plan met maatregelen: houd eerst de warmte buiten met zonwering. Koel daarna de woning door ramen open te zetten in de nacht. Pas als dat niet genoeg is, kijk je naar ventileren met hulp van apparaten. Verder blijkt uit onderzoek van De Vries e.a. (2024) dat 15 procent van de mensen nooit een raam openzet. Zij maken zich zorgen over inbraak, geluid of insecten. Om goed door te ventileren moet een raam minstens 10 centimeter openstaan. Daarvoor heb je een systeem nodig dat veilig is tegen inbraak, insecten tegenhoudt en tegen weer en wind kan. Een voorbeeld hiervan is een zomernachtventilatieluik.

Waar kun je ventilatiesystemen aanleggen?

Je kunt ventilatiesystemen aanleggen in allerlei gebouwen, zoals woningen, kantoren, scholen en zorginstellingen. Je kunt zelfs op stedelijk niveau ventileren: door straten slim in te richten en groen aan te leggen, laat je de lucht beter stromen.

Wat is een goed moment om een ventilatiesysteem aan te leggen?

De ventilatie verbeteren in een woning door bijvoorbeeld schachten aan te leggen kost veel geld. Combineer dit werk daarom met een renovatie of met het isoleren van de woning. In een goed geïsoleerde woning blijft warmte langer binnen. Als je een gebouw wilt isoleren, is het dus extra belangrijk om meteen ook een goed ventilatieplan te hebben. Zo zorg je ervoor dat de lucht binnen schoon blijft en dat het niet te warm wordt.

Hoe zorg je dat ventilatiesystemen goed blijven werken?

Een ventilatiesysteem werkt het best als je het regelmatig onderhoudt. Roosters voor natuurlijke ventilatie maak je minstens één keer per jaar schoon. Dat kun je prima zelf doen. Bij een mechanisch systeem maak je elke zes maanden de filters en ventielen schoon of vervang je ze. De ventilatiebox laat je elke twee jaar nakijken door een vakman. Het hele systeem laat je elke vier jaar controleren en opnieuw afstellen. De afvoerkanalen kun je het beste minstens één keer in de acht jaar schoonmaken. Onderhoud je het systeem niet goed? Dan werkt het minder goed en wordt de lucht binnen viezer.

Wat is de levensduur van ventilatiesystemen?

Hoelang een systeem meegaat, hangt af van het type en van het onderhoud. Onderhoud je het regelmatig? Dan gaat het langer mee en werkt het beter. Een natuurlijk systeem (roosters en kieren) heeft geen mechanische onderdelen en gaat in principe eeuwig mee. Bij een mechanisch systeem is de ventilatiebox het onderdeel dat je op termijn moet vervangen. Wanneer precies hangt af van het type ventilatie en hoe vaak je er gebruik van maakt.

Wie is verantwoordelijk voor beheer en onderhoud?

Meestal is de eigenaar of gebruiker van het gebouw verantwoordelijk. Bij koopwoningen is dat de eigenaar. Bij huurwoningen is de verhuurder verantwoordelijk voor groot onderhoud en reparaties. De huurder doet het kleine onderhoud, zoals filters en roosters schoonmaken. Bij grotere gebouwen is de beheerder verantwoordelijk.

Wat kost een ventilatiesysteem?

Hieronder zie je een indicatie van de kosten voor mechanische ventilatie en balansventilatie:

• Een mechanisch systeem (type C) kost gemiddeld €3.000,-. Het apparaat en de installatie zijn bij die prijs inbegrepen.
• Kies je voor centrale balansventilatie met warmteterugwinning (wtw), dan betaal je gemiddeld €7.000,- tot €9.000,-. Zo’n systeem haalt de warmte uit de lucht die naar buiten gaat en gebruikt het dan opnieuw.
• Wil je geen grote verbouwing? Dan kun je kiezen voor decentrale balansventilatie. Dat kost ongeveer €3.500,- per ruimte.
• Een natuurlijk ventilatiesysteem kost gemiddeld 1.800 euro. Dat is inclusief de roosters, afvoerkanalen en de installatie.

Wat kost het onderhoud van een ventilatiesysteem?

Een ventilatiesysteem moet je onderhouden om het goed te laten werken. Hieronder lees je meer over de kosten voor het onderhoud van mechanische ventilatie en natuurlijke ventilatie.

Mechanische ventilatie

De ventielen maak je elk jaar schoon of je vervangt ze. Dat doe je zelf, dus dat kost bijna niets. Elke twee jaar laat je de ventilatie-unit nakijken door een vakman en elke vier jaar wordt het hele systeem gecontroleerd en opnieuw afgesteld. De afvoerkanalen laat je minstens eens in de acht jaar schoonmaken. Over de hele levensduur van 15 jaar kost het onderhoud dan ongeveer € 1.125,-.

Kies je voor een systeem met warmteterugwinning? Dan vervang je de filters twee keer per jaar. Ook laat je de unit elke twee jaar nakijken door een vakman. Het onderhoud kost in totaal dan gemiddeld € 3.750,- verdeeld over de levensduur van het systeem.

Natuurlijke ventilatie

Natuurlijke ventilatie onderhouden kost weinig moeite. Je maakt vooral de ventilatieroosters minstens één keer per jaar schoon. De enige kosten zijn die van de schoonmaakmiddelen die je daarbij gebruikt.

Welke baten levert ventileren op?

Ventileren levert meerdere voordelen op:

• De lucht binnen wordt schoner en dat is beter voor je gezondheid.
• Het wordt binnen minder snel te warm.
• Het zorgt voor meer comfort.
• Je hebt minder koeling nodig die veel energie kost. Ventilatie kan dus ook kosten besparen.

Is er subsidie beschikbaar?

Voor een ventilatiesysteem kun je ISDE-subsidie krijgen. Dat is een eenmalige bijdrage van €400,-. Deze subsidie bestaat sinds 1 januari 2026. Hij geldt alleen voor woningen die vóór 2019 zijn gebouwd.

Je krijgt de subsidie alleen als je het ventilatiesysteem combineert met isolatie van je woning, bijvoorbeeld van het dak of de vloer. De subsidie is alleen voor ventilatiesystemen.

Je krijgt niet voor elk systeem subsidie. Wel voor deze systemen:

• Mechanische ventilatie die zich aanpast aan hoe vies de lucht is, met minstens 2 CO₂-sensoren
• Centrale balansventilatie met warmteterugwinning (wtw) die minstens 85% van de warmte terugwint
• Decentrale balansventilatie met warmteterugwinning (wtw) die minstens 80% van de warmte terugwint

Verder gelden er twee regels. Een erkend bedrijf moet het systeem installeren. Zelf installeren mag niet. En je moet de subsidie aanvragen binnen 24 maanden na de installatie.

Meer informatie vind je op Milieu Centraal of op de website van RvO. Woon je in Groningen of Noord-Drenthe (gemeenten Aa en Hunze, Noordenveld en Tynaarlo)? Dan kun je via de Nij Begun-aanpak meer subsidie en extra hulp krijgen.

Voorbeelden van ventileren in stedelijk gebied op dit kennisportaal

• Impactproject ontwikkeling instrument hittestress voor steden en dorpen in het landelijk gebied: dit project benadrukt hoe belangrijk ventilatie en doorstroming is tegen hittestress.

Andere voorbeelden van ventilatieprojecten

Er zijn verschillende voorbeelden van ventilatieprojecten in Nederland. Hieronder lees je meer over twee daarvan.

R-SHADOW

In het R-SHADOW-project van TNO passen onderzoekers bestaande woningen aan, zodat die beter tegen hitte kunnen. Dat gebeurt in de Nederlandse steden Amsterdam, Eemnes, Hilversum en Rotterdam. De woningen krijgen slimme ventilatie voor de nacht. Zodra het buiten koeler is dan binnen, gaan de ramen of ventilatieopeningen vanzelf open. Zo stroomt koele lucht naar binnen en koelen de muren en vloeren af. Daardoor warmt de woning de volgende dag minder snel op. Sensoren meten de temperatuur en het systeem regelt zelf de zonwering. De resultaten laten zien dat het binnen duidelijk koeler blijft. Bewoners hebben daardoor minder snel een airco nodig.

Atlasgebouw in Eindhoven

Bij de grote verbouwing van het Atlasgebouw van de TU Eindhoven speelt ventilatie een hoofdrol. Het gebouw heeft een gevel die als het ware ademt: ramen gaan automatisch open om frisse lucht binnen te laten. Warme lucht stijgt op en verlaat het gebouw via het dak, net als in een schoorsteen. Koelere lucht komt tegelijk via de gevel naar binnen. Vooral 's nachts koelt het gebouw af door de ventilatie. De warmte die in de muren en vloeren zit, verdwijnt dan naar buiten. Zo blijft het er aangenaam zonder airco, die veel energie kost. Het resultaat is een energiezuinig en goed geventileerd gebouw dat goed tegen hitte kan.

Websites en tools

• Website van Milieu Centraal over ventileren in huis
• Website van Milieu Centraal over subsidie voor ventilatie
• Website van de Rijksoverheid over onderhoudsverantwoordelijkheden van huurder en verhuurder
• Regionaal energieloket over de kosten van ventilatie

Nederlandstalige literatuur

• Van der Strate, E., de Groot, M., Mesdaghi, B., Kluck, J., de Vries, S., Solcerova, A., Corpel, L., van Walsum, R., Goetgeluk, R., Damen, M., de Nijs, T., & Hagens, W. (2022). Handreiking hitte in de bestaande woningen: een hulpmiddel en overzicht voor gemeenten en woningbouwcorporaties bij het aanpakken van hitte in woningen. Nationaal Kennis- en innovatieprogramma Water en Klimaat.
• De Vries, F., Heller, R., Kluck, J., Corpel, L., Schoonderbeek, J., & Föllmi, D. (2024). Hitte in de woning. Factsheets voor een integrale hitteaanpak met een lage energievraag voor koeling.

Engelstalige literatuur

• Mutmainnah (2026). Ceiling and attic ventilation to improve the indoor thermal environment of residential buildings in hot-humid climates. Built Environment. Eindhoven University of Technology.