Landelijke Maatlat voor een groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving

Slappe bodems kunnen gaan zakken. Dit proces is meestal niet meer terug te draaien. Bodemdaling heeft verschillende oorzaken, zoals een dalend grondwaterpeil door bijvoorbeeld langdurige droogte. Of er wordt extra gewicht toegevoegd op een slappe bodem.

Bodemdaling kun je vaak voorkomen of beperken door het nemen van adaptiemaatregelen. Buiten de scope van de maatlat zijn er ook nog andere oorzaken voor bodemdaling, waaronder mijnbouw, gaswinning, tektoniek en isostasie (het terugveren van de bodem na het smelten van de ijskappen uit de laatste ijstijd).

Doel: Bodemdaling van gebouwd gebied en de gevolgen ervan blijven nu en in de toekomst beheersbaar en betaalbaar.

Motiveer hoe gebouwen, wegen en andere infrastructuur binnen het plangebied afgestemd zijn op wat de bodem kan dragen. Zo mitigeer en beperk je de bodemdaling zo veel mogelijk. Dat is belangrijk, want dan blijft bodedaling nu en in de toekomst goed te beheersen en betaalbaar. Let hierbij op drie punten:

1. Bouw de gebouwen en infrastructuur zoveel mogelijk op de plekken waar de bodem het meeste gewicht kan dragen.
2. Houd het waterpeil en het grondwaterpeil gelijk, of laat het stijgen.
3. Kies de hoogte waarop je bouwt (ontwerppeil) en de manier van bouwen die passen bij het type bodem en bij de daling die je daarna nog verwacht (restzetting).

Toon aan dat je voor gebouwen, infrastructuur en groen het ontwerppeil hebt gekozen dat over de hele levensduur het minste kost voor de maatschappij. Kies ook de maatregelen die daarbij horen. Doe dit voor openbaar én privaat terrein. Let hierbij op de volgende punten:

1. Stem maatregelen en materialen af op de draagkracht van de bodem op die plek. Zo beperk je bodemdaling en de gevolgen ervan zo veel mogelijk.
2. Kijk bij de keuze naar de hele levensduur, ook de beheerfase. Voor riolering is dat bijvoorbeeld 60 jaar. Zo schuif je de kosten niet door naar bewoners en beheerders.
3. Bereken de resterende bodemdaling (restzetting) over een periode van 30 jaar na de oplevering.
4. Monitor de parameters gedurende 10 jaar.
5. Leg vooraf vast wie waarvoor verantwoordelijk en aansprakelijk is. Doe dit samen met alle betrokken partijen.

Biodiversiteit gaat over alle soorten planten, dieren en micro-organismen. In bebouwd gebied kunnen veel verschillende soorten voorkomen, omdat er vaak veel afwisseling is in leefomstandigheden.

Adaptatiemaatregelen kunnen de biodiversiteit behouden en versterken. Maar de natuur kan ook bijdragen aan adaptatie: een soortenrijk graslandje heeft een beter doorlaatbare bodem dan een strak gazon.

Natuurinclusieve maatregelen kunnen ook de omgeving klimaatbestendiger maken en de biodiversiteit versterken. Een voorbeeld van zo’n maatregel is een wadi die natuurvriendelijk is ingericht en ook op die manier wordt beheerd.

Om planten en dieren te behouden is het belangrijk dat het stedelijk ecologisch netwerk goed werkt. Dit netwerk bestaat uit kerngebieden, stapstenen en verbindingszones.

Doel: Groenblauwe structuren en de gebiedseigen biodiversiteit worden versterkt op alle schaalniveaus.

Basiskwaliteit Natuur

De Basiskwaliteit Natuur is het geheel van condities die algemene soorten nodig hebben om algemeen te blijven of te worden. Het gaat om de niet-levende omgeving (zoals bodem en water), de inrichting en het beheer. Je houdt de omgeving dus gezond voor algemene planten- en diersoorten. Denk aan de huismus, de gewone pad en dagvlinders.

Denk bij de juiste condities aan schoon en gezond water, een gezonde bodem, een goede inrichting (zoals landschapselementen) en het juiste beheer (zoals ecologisch beheer).

Én aan connectiviteit / verbondenheid van natuur door groenblauwe structuren: Groenblauwe structuren en de gebiedseigen biodiversiteit worden versterkt op alle schaalniveaus.

Beschermde en waardevolle soorten en leefgebieden in de stad vragen extra aandacht. Breng daarom in kaart welke soorten er zijn. En stel doelen vast voor biodiversiteit.

Weet je welke leefgebieden en soorten er lokaal zijn of gewenst zijn? Dan kun je de omstandigheden voor kwetsbare soorten verbeteren. Stem hiervoor het water, de bodem, de inrichting en het beheer op deze soorten af.

Richt de omgeving zo in dat planten en dieren duurzaam en gezond kunnen leven. Zorg bijvoorbeeld voor ruime groeiplaatsen, schoon en voldoende water en een gezonde bodem. En behoud zoveel mogelijk het bestaande groen en de oorspronkelijke bodem.

Sommige condities helpen om overstromingen en wateroverlast te voorkomen. Denk aan groenblauwe verbindingen, poelen en een gezonde, gebiedseigen bodem.

Moet je een keuze maken tussen een groene (natuurlijke) of een technische oplossing? Kijk dan naar de maatschappelijke kosten en baten van de aanleg en het beheer.

Groene oplossingen zijn meestal goedkoper en werken beter dan technische (grijze) oplossingen. Deze richtlijn geldt voor alle thema’s.

Stel een groennorm vast voor elke buurt of wijk. Baseer deze norm op het lokale doel of de lokale doelen waaraan de groennorm moet bijdragen.

Let hierbij op de eisen die aan het groen worden gesteld om die doelen te halen. Al het groen in het gebied telt mee voor het percentage groen. Dus groen op publiek en privaat terrein (ook op daken) en volwassen boomkronen.

Deze richtlijn geldt ook voor hitte en droogte. Ook helpt de richtlijn voor gezondheid.

In de Handreiking Groen in en om de Stad staan normen voor groen die een gemeente kan gebruiken. Er zijn normen voor de hoeveelheid groen (kwantitatief) en voor de kwaliteit van het groen (kwalitatief). De normen gelden op verschillende schaalniveaus.

We spreken van droogte als het veel droger is dan normaal en als dat lang duurt. De bodem en bodemafhankelijke functies hebben dan meer water nodig dan er beschikbaar is. Droogte kan schade geven aan groen, aan funderingen, aan infrastructuur en aan de natuur. Door klimaatverandering wordt de kans op droge zomers groter.

Daarnaast zijn onze watersystemen vaak ontworpen om regenwater zo snel mogelijk af te voeren. In bebouwd gebied wordt de snelle afvoer van regenwater erger door verharding. Het water zakt daardoor minder goed in de bodem. Zo wordt het grondwater minder aangevuld.

Doel: Langdurige droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale of kwetsbare functies.

Motiveer en toon aan met cijfers aan wat de gemeten grondwaterstanden zijn en welke standen je wilt bereiken. Het gaat om de gemiddeld hoogste en de gemiddeld laagste stand. Geef hierbij aan hoe de toekomstige ontwerppeilen van groen, gebouwen en infrastructuur zijn afgestemd op de verwachte daling van het grondwater. Breng ook de waterbehoefte van het het plan of ontwerp in beeld, nu en in de toekomst. Denk bijvoorbeeld aan hoeveel buffercapaciteit een groen dak op de lange termijn heeft, in mm per m2.

Vergelijk de situatie voor en na de ontwikkeling. Laat zien dat het grondwater op peil blijft door infiltratie. Laat ook zien dat de verharding na de ontwikkeling geen negatief effect heeft op de infiltratie.

Bouw je buiten de stad? Dan is de ontwikkeling infiltratieneutraal: het grondwater wordt evenveel aangevuld als vóór de ontwikkeling, ook al is er meer verharding. Dit mag niet zorgen voor te veel grondwater (grondwateroverlast). Kijk daarbij naar de grondwatersituatie, de dichtheid van de bebouwing en het bodemtype.

Bouw je binnen de stad? Dan is de ontwikkeling infiltratiepositief: er is minder verharding (0 tot -10%) of meer infiltratie (0 tot +10%) dan vóór de ontwikkeling.

Groene daken tellen niet mee als verharding. Kies om de infiltratie te vergroten bij voorkeur voor groene oplossingen die de biodiversiteit versterken.

Motiveer  in het ontwerp of plan hoe je water wilt hergebruiken, hoe je het gebruik van drinkwater beperkt en hoe je de waterkwaliteit wilt verbeteren. Stem dit af op de kenmerken van het gebied.

Deze richtlijn past ook bij de circulaire economie, omdat je zo de waterkringloop verbetert.

De voorkeursvolgorde voor maatregelen bestaat uit vier opties. Optie 1 is het meest wenselijk, optie 4 is het minst wenselijk:

1. Benutten en besparen: benut regenwater en verminder het gebruik van drinkwater om de vraag naar water te verminderen.
2. Vasthouden en infiltreren: vang regenwater op waar het valt. Laat het bijvoorbeeld infiltreren in de bodem.
3. Bergen: sla water tijdelijk op en laat het daarna vertraagd en gecontroleerd weer los.
4. Afvoeren: voer regenwater gecontroleerd af naar oppervlaktewater of naar het riool.

Het wordt steeds warmer. Dat is een van de duidelijkste en best meetbare gevolgen van klimaatverandering. Door het stedelijke hitte-eilandeffect kan de temperatuur in bebouwd gebied tot 7 of 8 graden hoger zijn dan in het omliggende gebied, vooral tijdens windstille nachten.

Naast de luchttemperatuur kun je ook  de gevoelstemperatuur meten. Met name de gevoelstemperatuur laat goed zien hoe groot het risico voor de gezondheid is.

Door hitte overlijden nu al meer mensen. Ouderen zijn het meest kwetsbaar voor hitte. Daarnaast lopen buitenwerkers, mensen zonder vaste verblijfsplaats, chronisch zieken, zwangeren en heel jonge kinderen extra risico op hittestress. Maar uiteindelijk kan iedereen ziek worden als hitte vaker en langer voorkomt. Door het groeiende aantal warme en tropische dagen slapen mensen slechter, waardoor klachten overdag groter worden.

Doel: Tijdens hitte biedt de gebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving.

Toon aan dat gebouwen en installaties in het gebouw, zoals airco’s, verblijfsplekken buiten niet extra opwarmen. Denk aan terrassen en dakterrassen.

Voor nieuwe woningen zijn soms warmtepompen met koeling nodig om aan de TOjuli-norm te voldoen. Warmtepompen moeten daarom mogelijk blijven.

Deze richtlijn hangt samen met de energietransitie.

Toon aan en motiveer in hoeverre er genoeg schaduw is op het heetste moment van de dag: 15:30 uur op 21 juni. De richtlijn is: 40% schaduw op belangrijke loop- en fietsroutes, drinkwaterstroken en verblijfsplekken. En 30% schaduw in de buurt als geheel. Zo kunnen mensen kiezen tussen schaduw en zon. Ook warmen drinkwaterleidingen minder op. De schaduw van gebouwen telt mee. De schaduw van volwassen bomen telt ook mee, maar alleen als een boom op zijn groeiplaats echt volwassen kan worden.

Motiveer en toon aan in hoeverre mensen op loopafstand een openbaar toegankelijke koele groene plek in de schaduw kunnen bereiken. De richtlijn is: maximaal 300 meter vanaf de ingang. Ook de grootte van de koele plek is belangrijk. De richtlijn is: minimaal 200 m2 groen en schaduw. Kijk daarnaast naar hoe mensen deze plek kunnen gebruiken en hoe dit aansluit bij de omgeving. Richt koele plekken het liefst groen en in. En zorg dat de plek hitte vermindert.

Maken vitale en kwetsbare functies, zoals beweegbare bruggen, deel uit van het project? Ontwerp die dan zo dat ze ook bij hitte blijven werken. Richt ook het groen zo in dat het tegen hitte kan. Kies daarbij het liefst voor groen dat past bij de plek en de biodiversiteit stimuleert.

Met de Ladder van Koeling kun je zien met welke stappen je een gebouw koel houdt in een warmer klimaat. Begin altijd bij stap 1. Stap 1 is het meest wenselijk, stap 4 het minst wenselijk.

1. Houd rekening met de omgeving van gebouwen: groen en schaduw van bomen geven verkoeling. Ook water kan verkoeling geven. Let bij het ontwerp op dat water ’s nachts niet onbedoeld warmte uitstraalt.
2. Voorkom dat hitte het gebouw binnenkomt. Hierbij is het belangrijk om zoninstraling zoveel mogelijk te beperken. Denk aan de grootte en de plek van ramen en deuren in de gevel, en manieren om de zon te weren. Zoals zonwering en overstekken. Denk ook aan de plek van de ventilatieopeningen, zodat de lucht goed door het gebouw kan stromen.
3. Dat kan bijvoorbeeld met ventilatie, ook ’s nachts. Zorg ervoor dat de ventilatiemogelijkheden veilig zijn tegen inbraak.
4. Kies zuinige koeling. Is er toch een koelinstallatie nodig? Kies dan een installatie die weinig energie gebruikt en geen koelmiddelen bevat die slecht zijn voor het klimaat.

Lees meer over de Ladder van koeling op het Kennisportaal Klimaatadaptatie.

Nederland is goed beschermd tegen overstromingen. Het Rijk en de waterschappen zorgen daarvoor. Dat staat onder andere in de Waterwet. Deze bescherming is laag 1 van het principe van meerlaagsveiligheid die uit 5 lagen bestaat.

Overheden en private partijen hebben daarnaast de opgave om samen de gevolgen te beperken als er toch een overstroming is, bijvoorbeeld door een dijkdoorbraak.

Hiervoor zijn 2 andere lagen uit de Meerlaagsveiligheid van toepassing: het gebied zo inrichten dat het water minder schade kan doen (laag 2). En: zorgen dat mensen veilig kunnen schuilen of op tijd weg kunnen (laag 3).

Doel: De gebouwde omgeving is via gevolgbeperking voorbereid op overstromingen in buitendijks gebied, vanuit het regionale watersysteem en door dijkdoorbraken

Motiveer welke maatregelen op een bepaalde locatie nodig zijn om de schade door een overstroming te beperken. Deze maatregelen komen bovenop de veiligheid van de dijken en andere waterkeringen. Gebruik hierbij de prioriteitsvolgorde uit Utrecht*. Die werkt zo: valt een functie uit en heeft heel Nederland daar last van? Dan gelden de strengste eisen. Heeft alleen de regio er last van? Dan zijn de eisen minder streng. Heeft alleen de directe omgeving er last van? Dan zijn de eisen strenger dan of hetzelfde als voor gebieden met gewone gebouwen, zoals woningen en bedrijfspanden.

Een voorbeeld van de voorkeursvolgorde staat in het basisveiligheidsniveau van de Metropoolregio Amsterdam*:

Een voorbeeld van een voorkeursvolgorde voor de Metropoolregio Amsterdam Waterdiepte/Herhalingstijd 1x per 100 jaar (1x per 30 - 1x per 300 jaar) 1x per 1000 jaar (1x per 300 - 1x per 3.000 jaar) 1x per 10.000 jaar (1x per 3.000 - 1x per 30.000 jaar) 1x per 100.000 jaar (> 1x per 300.000 jaar) > 2,0 meter Schuilen en evacueren
Risicovolle ontwikkeling Schuilen en evacueren Geen v&k of afdoende beschermen Schuilen en evacueren Geen v&k of afdoende beschermen Schuilen en evacueren > 0,5 meter - 2,0 meter Schuilen en evacueren
Risicovolle ontwikkeling Schade voorkomen Schuilen en evacueren + schade voorkomen (v&k) Acceptabel risico Schuilen en evacueren + schade voorkomen (v&k) Acceptabel risico > 0,2 meter - 0,5 meter Schade voorkomen Schade beperken Schade voorkomen (v&k) Schade beperken Schade voorkomen (v&k) Acceptabel risico 0 - 0,2 meter Schade voorkomen Schade voorkomen Schade voorkomen Schade voorkomen

*De Metropoolregio Amsterdam, Utrecht en Zuid-Holland hebben elk een eigen voorkeursvolgorde en afwegingskader gemaakt om de gevolgen van overstromingen te beperken. In deze kaders telt de evacuatietijd nog niet mee. Dat is de tijd die mensen nodig hebben om veilig weg te komen. De samenwerkende regio’s hebben aan het Rijk voorgesteld om voorlopig het kader van de metropoolregio Amsterdam te gebruiken.

Door het veranderende klimaat komen hevige buien vaker voor, worden ze heviger en vallen ze in grotere gebieden. Dat leidt tot een grotere kans op wateroverlast.

Wateroverlast is schade en overlast door hevige regen. Denk aan wegen die blank staan of aan waterschade in gebouwen en aan eigendommen. De regen valt op de plek zelf of komt uit gebieden gestroomd in de buurt.

Doel: Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, boven- en ondergrondse infrastructuur en voorzieningen. Kwetsbare en vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar.

Toon voor elk nieuw gebouw of object aan dat een zware bui geen waterschade geeft in het gebouw zelf. Dit zijn buien met een herhalingstijd van 100 jaar in 2050. Ook als er water op het maaiveld blijft staan, mag dat niet tot schade in het gebouw leiden.

Gebruik als startpunt een bui van 70 mm regen in één uur. Zo'n bui heeft in 2050 een jaarlijkse kans van 1% om voor te komen. Voor het lokale riool of afwenteling op het regionale watersysteem kunnen andere buien belangrijker zijn. Bijvoorbeeld de langdurige buien of composietbuien van RIONED. Dit zijn regenbuien die zijn gebaseerd op regenstatistieken. In dit geval gaat het om een bui met dezelfde herhalingstijd van 100 jaar in 2050. Of buien die één of meer dagen duren, voor regionale watersystemen.

Ziekenhuizen en energiecentrales zijn vitale functies. Daarvoor geldt een bui van 90 mm regen in één uur als startpunt. Zo'n bui heeft een herhalingstijd van 250 jaar in 2050. Voor gewone, niet-vitale gebouwen zijn buien tot en met  een herhalingstijd van 250 jaar het hogere ambitieniveau.

Toon aan dat het vloerpeil van nieuwe gebouwen 0,2 meter hoger ligt dan het laagste punt van de rijbaan in de straat. Het gaat hierbij om de hoogte van de straat in het ontwerp: het straatpeil.

Let daarbij op de eis uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl): een gebouw moet aan twee kanten toegankelijk zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Lukt de 0,2 meter niet door die toegankelijkheid of door hoogteverschillen? Toon dan met een berekening aan dat een bui met een herhalingstijd van 100 jaar niet tot  waterschade leidt.

Dit is ook van toepassing voor gevolgbeperking van overstromingen.

Toon aan dat neerslag die op het bebouwde deel van privaat terrein valt, daar ook wordt verwerkt. De neerslag kan opgevangen worden in extra voorzieningen op het eigen terrein. Het kan ook in extra voorzieningen daarbuiten: in het plangebied of binnen de grenzen van het watersysteem. Er moet 40 tot 70 mm neerslag opgevangen kunnen worden. De voorzieningen moeten binnen 48 tot 60 uur weer beschikbaar zijn voor een volgende bui.

Motiveer en onderbouw dat het project geen afwenteling veroorzaakt. Er mag buiten het plangebied geen extra waterschade komen aan gebouwen en voorzieningen. Ook mag er niet meer water worden afgevoerd naar kwetsbare (water)systemen of gebieden.

Motiveer in hoeverre het openbare en het private gebied regenwater bovengronds en zonder waterschade kunnen afvoeren. Het water stroomt daarbij zo natuurlijk mogelijk weg, met het hoogteverschil mee (onder natuurlijk verval). Groene oplossingen die de biodiversiteit vergroten hebben de sterke voorkeur. Denk aan meer groen in plaats van bestrating, een wadi of een groen dak.

De voorkeursvolgorde voor maatregelen bestaat uit vier opties. Optie 1 is het meest wenselijk, optie 4 het minst wenselijk:

1. Benutten en besparen: benut regenwater en verminder het gebruik van drinkwater om de vraag naar water te verminderen.
2. Vasthouden en infiltreren: vang regenwater op waar het valt. Laat het bijvoorbeeld in de bodem infiltreren.
3. Bergen: sla water tijdelijk op. Laat het daarna langzaam en gecontroleerd weer wegstromen.
4. Afvoeren: voer regenwater gecontroleerd af naar oppervlaktewater of naar het riool.

Er zijn verschillende hulpmiddelen ontwikkeld om de Landelijke Maatlat te gebruiken in de praktijk. Er zijn bijvoorbeeld hulpmiddelen om afspraken juridisch vast te leggen. Ook zijn er goede voorbeelden van projecten en maatregelen. En er zijn experts aan wie je vragen kunt stellen.

Op deze pagina vind je de achterliggende rapporten en Kamerbrieven over de Landelijke Maatlat. De brieven en rapporten staan op volgorde van datum. Het oudste document staat bovenaan, het nieuwste onderaan.