Hoe maken we de natuur sterker en klimaatbestendiger?

Als we de natuur in Nederland versterken, maakt dat niet alleen de natuur zelf maar de hele samenleving klimaatbestendiger. Op deze pagina lees je wat daarvoor nodig is. En op de pagina Actieprogramma Klimaatadaptatie Natuur lees je wat overheden en terreinverantwoordelijken in de periode 2025-2030 willen doen om de natuur en samenleving klimaatbestendiger te maken.

Kansen benutten per landschapstype

Uit het WUR-onderzoek Klimaateffecten in Nederland – Kansen en bedreigingen voor verschillende landschapstypes blijkt dat klimaatverandering per landschapstype andere risico’s met zich meebrengt. Denk aan toenemende droogte op de hoge zandgronden, bodemdaling in veenweidegebieden en wateroverlast in laaggelegen delta’s. Tegelijk biedt elk landschapstype kansen om natuurlijke processen te versterken en daarmee ook negatieve effecten te beperken. We kunnen bijvoorbeeld de natuur zo inrichten dat water beter wordt vastgehouden in bossen en beekdalen, we kunnen wetlands en uiterwaarden herstellen voor waterberging en biodiversiteitsherstel, en landbouw- en natuurgebieden robuuster inrichten met meer variatie en veerkracht.

Strategieën ‘intensiveren’ en ‘transformeren’

De Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) onderscheidt de twee adaptatiestrategieën ‘intensiveren’ en ‘transformeren’:

• ‘Intensiveren’ zet in op het behoud van huidige functies en landgebruik, ondanks het veranderende klimaat.
• ‘Transformeren’ zet in op het aanpassen van functies en landgebruik, zodat deze beter aansluiten bij het water- en bodemsysteem en het veranderende klimaat.

Een combinatie van deze twee strategieën is nodig volgens de NAS: intensiveren waar het kan en nu moet, en transformeren waar het moet en kan. Zie voor een visuele tijdlijn met mogelijke beleidsopties de Adaptatiepadenkaart Veerkrachtige Natuur op pagina 103 van de Ontwerp-NAS 2026 (pdf, 7.8 MB).

Hoe maken we de natuur veerkrachtig vanuit strategie ‘intensiveren’?

‘Intensiverende’ maatregelen voor de natuur zorgen ervoor dat ze in ieder geval zo wordt ingericht dat ze dynamisch en veerkrachtig genoeg is om veranderingen op te vangen zonder haar ecologische waarde te verliezen. Dat kan door klimaatbestendig technisch natuurbeheer, zorgen dat er een basiskwaliteit natuur is en door natuurgebieden te vergroten en met elkaar te verbinden. Zo kan de natuur zich beter aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals hitte, droogte en extreme regenbuien.

Basiskwaliteit van natuur op orde brengen

Het is belangrijk om ook op lokale schaal de natuurlijke condities versterken die algemene planten- en diersoorten nodig hebben. Deze set van condities noemen we ook wel basiskwaliteit natuur. De basiskwaliteit natuur richt zich vooral op het stedelijk en landelijk gebied. Als in deze gebieden de kwaliteit van de leefomgeving op orde is, profiteert alle natuur daarvan mee. Het is daarmee een aanvulling op bestaande beleidsdoelen voor natuur, zoals de Vogel- en Habitatrichtlijn, die zich juist richt op de bedreigde soorten en zeldzame leefgebieden. De basiskwaliteit van de natuur kunnen we bijvoorbeeld op orde brengen door de waterkwaliteit te verbeteren, natuurinclusief te bouwen, natuurinclusief te boeren en de bodem te herstellen.

Natuurgebieden vergroten en verbinden

Door bestaande natuurgebieden te vergroten en met elkaar te verbinden krijgen soorten de kans om te verplaatsen. Dit gebeurt bijvoorbeeld al op kleine schaal in het kader van het beleid voor het Natuurnetwerk Nederland. Door natuurgebieden te vergroten en ze met elkaar te verbinden, kunnen soorten zich bewegen tussen verschillende natuurgebieden en zo elkaars voedselplekken en schuilplaatsen gebruiken. Dit is cruciaal voor het aanpassingsvermogen van de natuur.

Menselijke drukfactoren verminderen

Behoud en herstel van biodiversiteit zijn alleen mogelijk als de menselijke drukfactoren op de natuur fors en blijvend omlaag gaan. Hoe minder drukfactoren er zijn, hoe makkelijker flora en fauna zich bovendien aan het veranderende klimaat kunnen aanpassen. Vermindering van drukfactoren vraagt grote inspanningen van de landbouw, industrie en transportsector. De belangrijkste drukfactoren in Nederland zijn de stikstofdepositie en onttrekking van grondwater. Het laatste leidt tot toenemende verdroging, waar ook klimaatverandering aan bijdraagt. De verschillende drukfactoren versterken elkaar en zorgen voor ongunstige groeiomstandigheden voor de meeste planten en dieren. Sommige soorten, bijvoorbeeld bramen en brandnetels, gedijen juist (te) goed bij stikstofovervloed en verdringen andere soorten. Dit leidt tot een verarming van biodiversiteit. De combinatie van drukfactoren is een belangrijke oorzaak dat zowel de waterkwaliteit als een groot deel van de 52 habitattypen in Nederland in slechte staat verkeert.

Hoe maken we de natuur veerkrachtig vanuit strategie ‘transformeren’?

‘Transformatieve’ maatregelen voor de natuur betekent dat we ons hele systeem zo veranderen dat het beter aansluit bij het water- en bodemsysteem en het veranderende klimaat. Op de langere termijn is dat mogelijk, door maatschappelijke en economische activiteiten op grote schaal te verweven met de natuur en bewust ruimte te maken voor biodiversiteit. Dit noemen we ook wel natuurinclusiviteit. Dat betekent bijvoorbeeld ook dat we beschermde natuurgebieden op grote schaal met elkaar verbinden in het stedelijk en landelijk gebied. Daarnaast moet er maatschappelijk begrip en draagvlak komen voor de veranderingen in de natuur door klimaatverandering en voor de keuzes die op basis daarvan gemaakt worden. Het is belangrijk om nu al rekening te houden met dit soort maatregelen in ruimtelijke ontwikkelingsplannen.