Wat betekent klimaatverandering voor de AMOC?

Sinds een aantal jaar is er steeds meer aandacht voor de mogelijke effecten van klimaatverandering op de AMOC. AMOC staat voor Atlantic Meridional Overturning Circulation. Het is een enorm systeem van oceaanstromingen waar ook de Golfstroom deel van uitmaakt. De Golfstroom is heel belangrijk voor ons klimaat: het brengt warm water vanuit de tropen naar het noorden, waardoor het in Europa zachter en aangenamer is dan het anders zou zijn.

Volgens onderzoekers wordt de AMOC door klimaatverandering zwakker en zou hij mogelijk deze eeuw al grotendeels kunnen stilvallen. En de Golfstroom dus ook. Hoe zit dat? Wat weten we daar nu al over? En wat zou er dan gebeuren? De belangrijkste vragen en antwoorden over de AMOC hebben we hieronder voor je op een rij gezet.

Wat is de AMOC?

De AMOC is een enorm systeem van oceaanstromingen. In de Atlantische Oceaan vervoert dit systeem warm en zout oppervlaktewater vanuit de tropen naar het noorden. Onderweg koelt dit zoute water af. Bij Groenland is dit water zout én ijskoud geworden, waardoor het zwaarder is dan het water eromheen. Koud water is namelijk zwaarder dan warm water, en zout water is zwaarder dan zoet water. Dit ijskoude zoute water zinkt naar de diepzee en stroomt naar het zuiden. Zo voert het veel kou af naar het zuiden.

Het water gaat dus aan het zeeoppervlak naar het noorden en gaat via de diepzee terug naar het zuiden. Daarom wordt de AMOC ook wel een grote transportband genoemd. De AMOC zorgt voor een relatief mild klimaat in Europa. Ook heeft de AMOC invloed op het weer over de hele wereld.

AMOC KNMI
Afbeelding 1. De AMOC: een wereldwijde transportband van oceaanwater waarvan de warme Golfstroom deel uitmaakt. Rood is de stroming aan of dicht bij het zeeoppervlak, blauw is de stroming in de diepzee. Bron: KNMI.


Wat is de Golfstroom?

De Golfstroom is een onderdeel van de AMOC. Het is het warme oppervlaktewater dat vanuit de tropen naar Europa stroomt. De AMOC bestaat uit meerdere stromen, bijvoorbeeld ook het zware koude water dat via de diepzee naar het zuiden stroomt.

Wordt de AMOC zwakker door klimaatverandering?

Volgens het KNMI is de AMOC sinds het midden van de twintigste eeuw met ongeveer 15 procent verzwakt. Wetenschappers zijn het erover eens dat de AMOC door klimaatverandering zwakker zal worden. Dat komt doordat de ijskap bij Groenland aan het smelten is en er meer regen valt in het noorden van de Atlantische Oceaan. Het gevolg is dat er meer zoet water in de oceaan komt. Dit verdunt het zoute water, waardoor het niet meer kan zakken naar de diepzee. Meer weten? Lees het interview uit 2024 over de AMOC met klimaatwetenschapper Sybren Drijfhout op dit kennisportaal.

AMOC KNMI3
Afbeelding. 2 De stroming in de Atlantische Oceaan nu (links) en in de toekomst als de AMOC verder verzwakt is door de opwarming van de aarde (rechts). Bron: IPPC AR6 WGI hoofdstuk 9, via het KNMI.

Kan de AMOC helemaal stilvallen?

Het KNMI schrijft dat de AMOC een kantelpunt heeft: dit systeem van stromingen kan stilvallen als er een kritische grens overschreden wordt. Als dat gebeurt, duurt dat proces tientallen jaren duren en is het niet meer te stoppen. Naar de vraag of dit kantelpunt al deze eeuw kan worden bereikt, doen wetenschappers volop onderzoek. Volgens onderzoek uit 2025 is de AMOC kwetsbaarder voor klimaatverandering dan lang gedacht. Zelfs als de wereld zich houdt aan het Klimaatakkoord van Parijs blijft het risico op stilvallen voor 2100 zo’n 25 procent. Volgens een studie uit 2026 is het waarschijnlijk dat de AMOC in 2100 voor ongeveer de helft is verzwakt. De kans op een verzwakte AMOC neemt toe bij een hogere uitstoot van broeikasgassen. Een studie uit 2025 concludeerde dat de AMOC al kan stilvallen in 2060. Het zou ook kunnen dat de AMOC niet compleet instort, omdat een deel ervan door de wind wordt aangedreven. Tegelijk zou er dan zo weinig warmte worden vervoerd dat je ook in dat geval van stilvallen kunt spreken.

AMOC KNMI2
Afbeelding 3. Als de AMOC stilvalt bij een matig scenario van CO2-uitstoot kan het zeeijs in de winter veel zuidelijker komen. Bron: KNMI.

Wat zouden de gevolgen van een stilvallende AMOC zijn?

Als de AMOC stilvalt, zijn de gevolgen enorm. Er zal dan veel koud zeewater blijven hangen in het noorden in plaats van weg te stromen via de diepzee. Doordat het kouder wordt, ontstaat er ook meer zeeijs in het noorden. Hierdoor koelt het nog weer sterker af, omdat zeeijs meer licht reflecteert dan donker zeewater. Zonnestralen worden dus meer teruggekaatst en de zee neemt minder warmte op. Daardoor ontstaat de situatie dat Noordwest-Europa afkoelt terwijl de rest van de wereld verder opwarmt. Hieronder sommen we een aantal gevolgen voor je op:

  • De winters in Noordwest-Europa, en Nederland dus ook, worden veel kouder. De gemiddelde wintertemperatuur wordt zo’n 3 graden lager dan voor de industriële revolutie. Extreme kou zou dan maar liefst 15 graden lager kunnen worden dan nu het geval is.
  • De toenemende hoeveelheid zeeijs zal allerlei gevolgen hebben voor het zeeleven, maar ook voor de visserij en de scheepvaart.
  • De temperatuurverschillen tussen Noord- en Zuid-Europa worden in de winter veel groter, waardoor het harder kan gaan stormen.
  • Uit een studie van het KNMI in 2025 blijkt dat een zwakkere AMOC voor minder neerslag en meer verdamping zorgt in de lente en de zomer. Dat zal tot veel meer verdroging leiden, ook in de rest van Europa.

  • Uit modelonderzoek van Van Westen e.a. uit 2026 blijkt dat de zeespiegel in de Noordzee bij een stilvallende AMOC tijdens een periode van zo’n honderd jaar extra snel zal stijgen, met maximaal 4 millimeter per jaar. Dat lijkt weinig maar het is juist veel: de zeespiegel langs de Nederlandse kust stijgt nu met ongeveer 3 millimeter per jaar door klimaatverandering. Tot begin jaren ’90 was de zeespiegelstijging voor de Nederlandse kust zo’n 1,9 millimeter per jaar. Naast deze versnelling van de zeespiegelstijging in de Noordzee zou een stilvallende AMOC ook wereldwijd nog eens zo’n halve meter extra zeespiegelstijging veroorzaken.

  • Volgens een Britse studie uit 2020 (pdf, 6.3 MB) kunnen de opbrengsten van de landbouw tot wel 30 procent dalen.

Welke maatregelen kunnen we nemen om ons voor te bereiden?

We weten niet hoe groot de kans is dat de AMOC echt zal stilvallen, en zo ja wanneer dan, en welke gevolgen dat allemaal precies heeft. Dit komt onder andere omdat de AMOC een heel complex systeem is. Dat maakt het moeilijk om nu al voorbereidende maatregelen te nemen. Het is in elk geval goed om op de hoogte te blijven van nieuw onderzoek naar de AMOC. En je kunt verkennen wat een stilvallende AMOC mogelijk betekent voor jouw werk. Daarnaast blijven veel bestaande adaptatiemaatregelen nodig, bijvoorbeeld tegen zeespiegelstijging en toenemende droogte. Je kunt hier meer over lezen in het artikel Wat betekent een vertragende AMOC voor het Nederlandse waterbeheer? (pdf, 408 kB) dat verschenen is op de website van H2O waternetwerk. Verder hangt veel af van de hoeveelheid broeikasgassen die mensen en industrieën nog gaan uitstoten. Hoe meer broeikasgas er in de atmosfeer komt, des te groter de kans dat de AMOC zwakker wordt. Elke maatregel die bijdraagt aan het tegengaan van klimaatverandering, is dus goed voor de AMOC.

Selectie van wtenschappelijke publicaties